پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر و همکاران
پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر در سال ۱۹۶۶ ساخته شده است که از ۸ گویه تشکیل شده است و به منظور بررسی تمایل فرد به اداره دیگران مطابق تئوری X و Y بکار می رود.نمره گذاری پرسشنامه بصورت طیف لیکرت ۵ نقطه ای می باشد که برای گزینه های «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «بی نظرم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم» به ترتیب امتیازات ۱، ۲، ۳، ۴ و ۵ در نظر گرفته می شود
پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر مطابق تئوری X و Y
تئوری X و Y
یک دیدگاه درباره طبیعت انسان در مواجهه با کار، در دو مجموعه متفاوت از مفروضات توسط داگلاس مک گرگور خلق شدند و توسعه یافتند که به نظریه X و نظریه Y مشهورند و در کتاب مک گرگور به نام «جنبه انسانی سازمان» در سال ۱۹۶۰ منتشر شدند. این نظریه ها نوع رفتار انسان در کار کردن را ترسیم می کنند و مبنای مناسبی برای ایجاد انگیزش و مدیریت افراد سازمان ارائه می دهند.
مفروضات نظریه X
۱- انسانهای معمولی به صورت ذاتی از کار نفرت دارند و اگر بتوانند از انجام کار خودداری می کنند.
۲- به دلیل مشخصه نفرت از کار در انسان، بیشتر افراد باید مجبور، کنترل، هدایت و با تنبیه ترسانده شوند تا برای رسیدن به اهداف سازمانی تلاش کافی کنند.
۳- انسانهای معمولی ترجیح می دهند توسط شخص دیگری هدایت شوند، تمایل دارند از قبول مسئولیت فرار کنند، بلند همتی و جاه طلبی کمی دارند و از همه اینها گذشته امنیت می خواهند.
مطلب مرتبط با پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر : پرسشنامه های پیچیدگی رسمیت و تمرکز
رفتار مدیران در نظریه X
۱- مدیران به کارکنان اطمینان ندارند و نظارت شدید محدودکننده اعمال می کنند و یک فضای ترس از تنبیه به وجود می آورند.
۲- این مدیران اعتقاد دارند که هر چیزی باید به سرزنش یک نفر ختم شود.
۳- این مدیران فکر می کنند که تنها هدف کارکنان از کارکردن، پول است.
۴- این مدیران در مواجهه با بروز هر اتفاق ناخوشایند سازمانی، ابتدا کارکنان را سرزنش می کنند بدون اینکه از خود بپرسند که آیا ممکن است سیستمها، سیاستها، نبود آموزش یا سؤ مدیریت خودش سزاوار سرزنش باشد.
مفروضات نظریه Y
۱- کار فیزیکی و فکری به اندازه بازی و تفریح خوشایند هستند.
۲- کنترل بالادست و ترس از تنبیه تنها ابزار به تلاش واداشتن افراد برای دستیابی به اهداف سازمانی نیستند. انسان بر حسب حس تعهد در دستیابی به اهداف محوله، نوعی خودهدایتی و خودکنترلی از خود نشان می دهد.
۳- میزان تعهد به اهداف متناسب با اندازه پاداش هایی (مادی و غیرمادی) که در دستیابی به آن اهداف ارائه می شود، افزایش می یابد.
۴- تحت شرایط مناسب، انسان معمولی یاد می گیرد که نه تنها مسئولیت قبول کند بلکه خود به دنبال آن باشد.
۵- ظرفیت استفاده از قوه تخیل، هوش، و خلاقیت در حل مسائل سازمانی به صورت گسترده بین همه کارکنان وجود دارد و فقط در اختیار یک عده خاص نیست.
۶- در شرایط زندگی صنعتی فعلی، تنها بخش کمی از پتانسیل فکری انسان معمولی بکار گرفته می شود.
رفتار مدیران در نظریه Y
۱- این مدیران فضای اعتماد در سازمان به وجود می آورند.
۲- با زیردستان خیلی راحت و صمیمانه ارتباط برقرار می کنند.
۳- در رابطه مافوق و زیردست، تفاوتها را به حداقل می رسانند.
۴- فضایی ایجاد می کنند که کارکنان بتوانند قابلیت هایشان را توسعه دهند و از آنها استفاده کنند.
۵- کارکنان را در تصمیم گیری مشارکت می دهند به گونه ای که نظرات آنها در تصمیم گیری نقش داشته باشند.
تفاوت مفروضات نظریه های X و Y
مشخص است که مجموعه مفروضات نظریه های X و Y از اساس با هم متفاوتند. نظریه X بدبینانه، خشک و سخت است. اعمال کنترل از بالادست به زیردست است.
در مقابل، نظریه Y خوش بینانه، پویا و انعطاف ناپذیر است و بر خودکنترلی و یکپارچگی بین نیازهای فردی و سازمانی تأکید دارد. هر یک از این مجمومه مفروضات، بدون شک بر روش انجام وظایف و فعالیتهای مدیریتی مدیران تأثیر می گذارند.
نکاتی درباره نظریه های X و Y
۱- مفروضات نظریه X و Y، فقط فرض هستند. این مفروضات چیزی را به عنوان اقدام قابل اتخاذ توسط مدیران تجویز یا پیشنهاد نمی کنند. بلکه باید در ارتباط با واقعیت تست شوند. این فرضها استنتاج شهودی هستند و مبتنی بر تحقیق نمی باشند.
۲- نظریه X و Y به معنای مدیریت سخت و نرم نیستند. مدیریت سخت ممکن است باعث به وجود آمدن مقاومت و مخالفت شوند. مدیریت نرم ممکن است به مدیریت عدم دخالت و بی قیدی شود که هیچ سنخیتی با نظریه Y ندارد. مدیر اثربخش توانایی ها و محدودیت ها و شأن افراد را تشخیص می دهد و متناسب با شرایط رفتار خود را تنظیم می کند.
۳- نظریه های X و Y دو سر یک طیف نیستند بلکه هر یک طیفی برای خودشان دارند.
۴- نظریه Y را نمی توان چیزی شبیه مدیریت مبتنی بر اتفاق نظر دانست یا اینکه نمی توان بر اساس این نظریه اعمال قدرت کرد. در نظریه Y، اعمال قدرت تنها یکی از روشهای متعددی است که مدیریت می تواند از آن در ایفای نقش رهبری استفاده کند.
۵- کارها و شرایط متفاوت نیازمند رویکردهای مختلفی برای مدیریت کردن هستند. گاهی اوقات اعمال قدرت و ایجاد ساختار برای کارهای خاصی اثربخش هستند.
پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر
هدف: بررسی تمایل فرد به اداره دیگران مطابق تئوری X و Y
نمرهگذاری پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر (Porter)
پرسشنامه پورتر برای سنجش ارضای نیازها و رضایت شغلی در محیط مدیریت است که با نظریه سلسلهمراتب نیازهای مازلو ارتباط دارد.
یک نکته مهم: نسخه شناختهشده پرسشنامه نیازهای پورتر (PNSQ) در شکل اصلی ۱۳ گویه اصلی دارد و در برخی اقتباسها تعداد گویهها متفاوت است؛ بنابراین نسخه ۸ گویهای را نباید بدون بررسی با نسخه اصلی یکسان دانست.
۱. روش نمرهگذاری نسخه اصلی پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر
برای هر گویه سه ارزیابی انجام میشود:
| بخش | مفهوم | مقیاس |
|---|---|---|
| A | میزان وجود فعلی ویژگی در موقعیت شغلی | ۱ تا ۷ |
| B | میزان مطلوب یا مورد انتظار آن ویژگی | ۱ تا ۷ |
| C | میزان اهمیت ویژگی برای فرد | ۱ تا ۷ |
۲. فرمول محاسبه نمره پرسشنامه عملیات مدیریت
مهمترین شاخص در این پرسشنامه، میزان کمبود ارضای نیاز است:
-
صفر: نیاز به میزان مطلوب تأمین شده است.
-
نمره مثبت: میزان تأمین نیاز کمتر از حد مطلوب است.
-
نمره منفی: میزان تأمین نیاز بیشتر از حد مطلوب است.
۳. محاسبه رضایت کلی

۴. مثال محاسبه
| گویه | وضعیت موجود (A) | وضعیت مطلوب (B) | اختلاف |
|---|---|---|---|
| ۱ | ۴ | ۷ | ۳ |
| ۲ | ۵ | ۷ | ۲ |
| ۳ | ۶ | ۷ | ۱ |
| ۴ | ۳ | ۶ | ۳ |
| ۵ | ۵ | ۶ | ۱ |
| ۶ | ۴ | ۵ | ۱ |
| ۷ | ۶ | ۷ | ۱ |
| ۸ | ۵ | ۷ | ۲ |
| مجموع | ۱۴ |
میانگین کمبود ارضای نیازها:
این عدد نشاندهنده فاصله متوسط ۱٫۷۵ امتیازی بین وضعیت موجود و مطلوب است.
در ادامه، یک فرم پیشنهادی ۸ گویهای بر اساس الگوی سنجش ارضای نیازهای شغلی پورتر (Porter) ارائه میکنم. توجه داشته باشید که این فرم بازسازی و اقتباس آموزشی است و متن استاندارد یا نسخه اصلی پورتر محسوب نمیشود.
پرسشنامه عملیات مدیریت پورتر
موضوع: سنجش میزان ارضای نیازها و رضایت در محیط کار (برای سنجش فاصله بین نیازهای شغلی موجود و مطلوب)
راهنما: برای هر عبارت، سه نمره مشخص کنید:
-
الف) وضعیت موجود: این نیاز در شغل فعلی من تا چه اندازه تأمین شده است؟
-
ب) وضعیت مطلوب: انتظار دارم این نیاز تا چه اندازه تأمین شود؟
-
ج) اهمیت: این نیاز تا چه اندازه برای من اهمیت دارد؟
مقیاس پاسخدهی برای هر سه بخش:
| نمره | میزان |
|---|---|
| ۱ | بسیار کم |
| ۲ | کم |
| ۳ | نسبتاً کم |
| ۴ | متوسط |
| ۵ | نسبتاً زیاد |
| ۶ | زیاد |
| ۷ | بسیار زیاد |
سؤالات پرسشنامه
۱. احساس امنیت شغلی: شغل من تا چه اندازه امنیت و ثبات شغلی مورد انتظارم را تأمین میکند؟
۲. حقوق و مزایا: میزان حقوق و مزایای دریافتی من تا چه اندازه با انتظاراتم مطابقت دارد؟
۳. پیشرفت شغلی: شغل من تا چه اندازه فرصت رشد، ارتقا و پیشرفت حرفهای فراهم میکند؟
۴. استقلال شغلی: تا چه اندازه در انجام وظایف و تصمیمگیریهای مربوط به کارم آزادی عمل دارم؟
۵. احترام و منزلت: در محیط کار تا چه اندازه مورد احترام و قدردانی قرار میگیرم؟
۶. روابط اجتماعی: شغل من تا چه اندازه فرصت ایجاد روابط دوستانه و تعامل مثبت با همکاران را فراهم میکند؟
۷. مشارکت در تصمیمگیری: تا چه اندازه در تصمیمگیریهای مرتبط با شغل و سازمان مشارکت دارم؟
۸. احساس موفقیت و شایستگی: شغل من تا چه اندازه امکان استفاده از تواناییها و تجربههایم و احساس موفقیت را فراهم میکند؟
شیوه نمرهگذاری پرسشنامه عملیات مدیریت
برای هر سؤال اختلاف وضعیت مطلوب و موجود را محاسبه کنید:
که در آن:
-
A = وضعیت موجود
-
B = وضعیت مطلوب
-
D = میزان عدم ارضای نیاز
سپس مجموع اختلافها را محاسبه کنید:

دامنه نمره کل اختلاف از ۵۶- تا ۵۶+ است.
تفسیر نمرات پرسشنامه عملیات مدیریت
| نمره اختلاف | تفسیر |
|---|---|
| منفی | وضعیت موجود بهتر از انتظار فرد است |
| صفر | وضعیت موجود با انتظار فرد برابر است |
| مثبت | نیاز فرد بهطور کامل تأمین نشده است |
پرسشنامه تمایل به مدیریت پورتر
(Porter Management Attitude Questionnaire)
ابزاری مرتبط با سنجش نگرش فرد به مدیریت بر اساس نظریه X و Y داگلاس مکگرگور است.
این ابزار میتواند به بررسی نگرش فرد درباره موارد زیر کمک کند:
-
تمایل به کنترل و نظارت بر دیگران
-
اعتقاد به ضرورت اعمال قدرت و اقتدار
-
اعتماد به مسئولیتپذیری کارکنان
-
تمایل به مشارکت دادن دیگران در تصمیمگیری
-
اعتقاد به خودکنترلی و خودمدیریتی کارکنان
پرسشنامه گرایش به مدیریت نظریه X و Y
هدف: سنجش نگرش و تمایل مدیر به کنترل، نظارت و اعمال قدرت یا اعتماد، مشارکت و خودمدیریتی کارکنان.
بخش اول: سؤالات پرسشنامه
لطفاً میزان موافقت خود را با هر عبارت مشخص کنید.
۱. کارکنان برای انجام صحیح وظایف خود به نظارت و کنترل مستمر مدیر نیاز دارند.
۲. بیشتر کارکنان ترجیح میدهند مسئولیت تصمیمگیری را بر عهده مدیر بگذارند.
۳. برای افزایش بهرهوری کارکنان، استفاده از پاداش و تنبیه ضروری است.
۴. کارکنان در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، میتوانند بدون نظارت مستقیم مدیر وظایف خود را انجام دهند.
۵. مشارکت دادن کارکنان در تصمیمگیریهای سازمانی موجب افزایش تعهد و مسئولیتپذیری آنان میشود.
۶. اغلب کارکنان از پذیرش مسئولیتهای جدید و ابتکار عمل استقبال میکنند.
۷. مدیر باید بخش عمده تصمیمگیریها را شخصاً انجام دهد تا نظم سازمان حفظ شود.
۸. اعتماد به کارکنان و واگذاری اختیار به آنان میتواند عملکرد سازمان را بهبود ببخشد.
بخش دوم: شیوه نمرهگذاری پرسشنامه
مقیاس پاسخدهی:
| پاسخ | امتیاز |
|---|---|
| کاملاً مخالفم | ۱ |
| مخالفم | ۲ |
| نظری ندارم | ۳ |
| موافقم | ۴ |
| کاملاً موافقم | ۵ |
کلید نمرهگذاری
| نظریه X | نظریه Y |
|---|---|
| سؤال ۱ | سؤال ۴ |
| سؤال ۲ | سؤال ۵ |
| سؤال ۳ | سؤال ۶ |
| سؤال ۷ | سؤال ۸ |
محاسبه نمرات پرسشنامه
دامنه نمره هر مقیاس از ۴ تا ۲۰ است.
بخش سوم: تفسیر نمرات پرسشنامه
| نمره | میزان گرایش |
|---|---|
| ۴ تا ۸ | پایین |
| ۹ تا ۱۲ | متوسط رو به پایین |
| ۱۳ تا ۱۶ | متوسط رو به بالا |
| ۱۷ تا ۲۰ | بالا |
-
نمره بالاتر X: گرایش بیشتر به مدیریت کنترلمحور و اقتدارگرایانه.
-
نمره بالاتر Y: گرایش بیشتر به مدیریت مشارکتی، اعتمادمحور و تفویض اختیار.
بخش چهارم: تفسیر ترکیبی
| وضعیت نمرات | تفسیر |
|---|---|
| X بالا و Y پایین | گرایش به مدیریت اقتدارگرایانه |
| X پایین و Y بالا | گرایش به مدیریت مشارکتی |
| X بالا و Y بالا | ترکیبی از کنترل و مشارکت |
| X پایین و Y پایین | گرایش ضعیف به هر دو الگوی مدیریتی |
نکته علمی: نظریه X و Y متعلق به داگلاس مکگرگور است. این دو نظریه دو نوع نگرش مدیریتی هستند، نه دو تیپ شخصیتی قطعی. نمرههای این فرم نیز صرفاً توصیفیاند و نقاط برش آن اعتبارسنجی نشدهاند.
اگر قصد استفاده در پژوهش دانشگاهی یا ارزیابی مدیران را دارید، باید این فرم را پیش از استفاده بهعنوان ابزار سنجش استاندارد، از نظر روایی و پایایی بررسی کنید.

