پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ (پرسشنامه اعمال قدرت)

پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ

قدرت و نفوذ در سازمان

نفوذ

نفوذ فراگرد اثرگذاری بر افکار، رفتار و عواطف شخص دیگر است. این شخص ممکن است رئیس( نفوذ از پایین به بالا) کارمند( نفوذ از بالا به پایین) یا همکار(نفوذ مورب) باشد.

واژه Influence در لغت به‌معنی کنش یا قدرتی است که یک نتیجه‌ای را بدون اعمال آشکار زور یا بدون اعمال مستقیم فرمان، تولید می‌کند[۱] و اصطلاحا عبارت از اعمالی است که مستقیم یا غیر مستقیم باعث تغییر در رفتار یا نظرات دیگران می‌شوند.[۲]

نفوذ، شکلی از قدرت است؛ اما متمایز از کنترل، اجبار، زور و مداخله. نفوذ را می‌توان رابطه میان بازیگرانی دانست که به‌موجب آن، یک بازیگر، بازیگران دیگر را وادار می‌کند تا به‌طریقی که خواست خود آنها نیست، عمل کنند. پول، غذا، اطلاعات، دوستی، مقام و تهدید، از جمله وسایلی‌اند که فرد به‌کمک آنها در رفتار دیگران نفوذ می‌کند.[۳]

توانایی فرد از تغییر دادن رفتار دیگران بدون داشتن موقعیت رسمی[۴] و فراگرد اثرگذاری بر افکار، رفتار، یا عواطف شخص دیگر را نفوذ گویند.

نفوذ، از اندیشه‌های توماس هابز (Thomas Hobbes: ۱۵۸۸-۱۶۷۹)پیرامون قدرت گرفته شده و وارد علوم اجتماعی شده است.

قدرت و نفوذ چیست ؟

نفوذ، پاسخ رفتاری نسبت به اعمال قدرت و یا به‌عبارت دیگر، نتیجه‌‌ای است که از طریق به‌کارگیری قدرت حاصل می‌شود.[۵] در تعاریف، از “نفوذ” به‌عنوان مکانیسمی برای اثرگذاری بر دیگران استفاده شده است.

اگر شخصی بتواند دیگری را متقاعد کند که عقیده‌اش را درباره یک یا چند موضوع تغییر دهد، رفتاری را انجام دهد و یا از انجام آن خودداری کند و به محیط پیرامون خود، به‌شکلی خاص بنگرد، در حقیقت نفوذ، تحقق یافته و “قدرت”، به‌کار گرفته شده است.[۶]

تاکتیک‌های نفوذ

افراد، در سازمان‌ها برای رسیدن به اهداف خود به رفتارهایی دست می‌زنند که از آنها، به‌عنوان تاکتیک‌های نفوذ یاد می‌شود. در تاکتیک‌های نفوذ درباره شیوه‌های اعمال نفوذ بر پایگاه‌های قدرت بحث‌ و نشان داده می‌شود؛ که کارکنان از چه شیوه‌‌هایی می‌توانند، به پایگاه‌های قدرت خود جامه عمل بپوشانند. برخی از این تاکتیک‌ها عبارتند از:

۱. متوسل شدن به مقام‌های بالاتر (Upward Appeals)

با استفاده از این تاکتیک، فرد برای قبول درخواستش به مدیریت عالی و مقامات بالاتر متوسل می‌شود.[۷]

۲. دوستانه (Friendliness)

در این تاکتیک، نخست از در دوستی درمی‌آیند،‌ ابراز صمیمیت و خیرخواهی می‌کنند و سپس با زبان خوش و ابراز حسن نیّت،‌ خواسته خود را ابراز می‌نمایند.

۳. مذاکره و چانه‌زنی (Bargaining)

در این روش، پس از مذاکره یا چانه‌زنی به‌نوعی مصالحه یا داد و ستد تن درمی‌دهند.

۴. دستور مستقیم (Assertiveness)

با صدور دستور مستقیم و درخواست برای رعایت قوانین و مقررات و فرستادن نامه‌های پیاپی از افراد می‌خواهند که طبق خواسته آنان عمل کنند و یادآوری می‌کنند که رعایت قوانین و مقررات الزامی است.

۵. تحریم و تشویق (Sanctions)

برای رسیدن به خواسته‌های خود از سیستم تنبیه و تشویق سازمان استفاده می‌کنند. در این روش، از طرفی تعهد می‌کنند که حقوق افراد را افزایش دهند و از طرف دیگر تهدید می‌کنند که اگر عملکردی ضعیف بود یا رضایتبخش نباشد، ‌آنها را توبیخ نمایند.

۶. استدلال (Rational Persuation)

فرد با استفاده از واقعیت‌ها و ارائه داده‌ها، نظرها و عقاید منطقی خود را ابزار می‌کند و طرف مقابل را متقاعد می‌کند.

۷. تاکتیک ائتلاف (Coalition Tactics)

فرد پس از جلب نظر و حمایت دیگران، درخواست خود را ابراز می‌کند.[۸]

پژوهشگران دریافتند که کارکنان و اعضای سازمان‌ها این شیوه‌های اعمال نفوذ بر دیگران را به‌صورت یکسان به‌کار نمی‌برند. شیوه استدلال از مهم‌ترین استراتژی‌هایی است که در این خصوص به اجرا درآمده است.

محققان، چهار متغیر اقتضایی را شناسایی کردند که بر انتخاب شیوه‌های اعمال نفوذ تأثیر دارند. این متغیرها عبارتند از: قدرت نسبی مدیر، هدف‌های مدیر در رابطه با اعمال نفوذ، انتظاراتی که مدیر از شخص دارد تا به خواسته‌هایش جامه عمل بپوشاند و فرهنگ سازمان.

پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ (Sussman & Deep)

۱. مشخصات پرسشنامه پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ

بررسی منابع نشان می‌دهد ابزار شناخته‌شده سوسمان و دیپ، در واقع پرسشنامه جو سازمانی (Organizational Climate Questionnaire) است، نه یک آزمون مستقل و تأییدشده با عنوان اعمال قدرت.

این پرسشنامه دارای مشخصات زیر است:

مشخصه توضیحات
سازندگان Sussman & Deep
سال انتشار در منابع مختلف ۱۹۸۰، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۹ ذکر شده است
تعداد گویه‌ها ۲۰
تعداد ابعاد ۵
مقیاس پاسخ‌دهی لیکرت
کاربرد بررسی جو و شرایط سازمانی

پنج مؤلفه آن عبارت‌اند از:

۱. وضوح و روشنی اهداف سازمانی

۲. روشنی نقش‌ها

۳. رضایت از نظام پاداش

۴. توافق و رضایت از رویه‌های سازمانی

۵. اثربخشی ارتباطات سازمانی

هر مؤلفه با چهار سؤال سنجیده می‌شود.

۲. فرم پیشنهادی ۲۰ گویه‌ای پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر

در ادامه، یک فرم فارسی بازنویسی‌شده و متناسب با پنج مؤلفه فوق ارائه می‌کنم. توجه کنید که این عبارات، بازنویسی پیشنهادی هستند و نباید به‌عنوان متن اصلی و استاندارد پرسشنامه معرفی شوند.

شیوه پاسخ‌دهی: میزان موافقت خود را با هر عبارت مشخص کنید.

گزینه امتیاز
کاملاً مخالفم ۱
مخالفم ۲
نظری ندارم ۳
موافقم ۴
کاملاً موافقم ۵

الف) وضوح اهداف سازمانی

۱. اهداف اصلی سازمان برای کارکنان کاملاً روشن است.

۲. کارکنان از اولویت‌های سازمان آگاهی دارند.

۳. اهداف سازمان به‌صورت مشخص به کارکنان ابلاغ می‌شوند.

۴. کارکنان می‌دانند فعالیت‌هایشان چگونه به تحقق اهداف سازمان کمک می‌کند.

ب) وضوح نقش‌ها

۵. وظایف و مسئولیت‌های هر فرد در سازمان مشخص است.

۶. کارکنان از حدود اختیارات خود اطلاع دارند.

۷. تقسیم وظایف بین کارکنان به‌صورت روشنی انجام می‌شود.

۸. کارکنان می‌دانند در شرایط مختلف باید به چه کسی پاسخ‌گو باشند.

ج) رضایت از نظام پاداش

۹. عملکرد مطلوب کارکنان در سازمان مورد قدردانی قرار می‌گیرد.

۱۰. نظام پاداش سازمان با میزان تلاش و عملکرد افراد تناسب دارد.

۱۱. کارکنان از معیارهای دریافت پاداش آگاهی دارند.

۱۲. در سازمان، میان عملکرد بهتر و دریافت پاداش تفاوت مناسبی وجود دارد.

د) رضایت از رویه‌های سازمانی

۱۳. قوانین و مقررات سازمان به‌صورت روشن تدوین شده‌اند.

۱۴. رویه‌های اداری در سازمان به شکل منظم اجرا می‌شوند.

۱۵. تصمیمات سازمانی بر اساس ضوابط مشخص اتخاذ می‌شوند.

۱۶. کارکنان درک روشنی از فرایندهای اجرایی سازمان دارند.

هـ) اثربخشی ارتباطات سازمانی

۱۷. اطلاعات موردنیاز به‌موقع در اختیار کارکنان قرار می‌گیرد.

۱۸. ارتباط میان مدیران و کارکنان به‌خوبی برقرار است.

۱۹. کارکنان می‌توانند نظرات و پیشنهادهای خود را به مدیران منتقل کنند.

۲۰. اطلاعات و دستورالعمل‌های سازمانی به‌صورت دقیق منتقل می‌شوند.

۳. روش نمره‌گذاری پرسشنامه پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ

در فرم پیشنهادی بالا، تمام گویه‌ها مثبت هستند و نمره‌گذاری معکوس ندارند.

نمره کل:

حداقل نمره: ۲۰

حداکثر نمره: ۱۰۰

نمره هر مؤلفه:

هر مؤلفه شامل چهار سؤال است؛ بنابراین:

  • حداقل نمره هر مؤلفه: ۴

  • حداکثر نمره هر مؤلفه: ۲۰

برای محاسبه نمره هر مؤلفه، امتیاز چهار سؤال مربوط به آن را با یکدیگر جمع کنید.

برای مثال:

مؤلفه شماره سؤالات دامنه نمره
وضوح اهداف ۱ تا ۴ ۴ تا ۲۰
وضوح نقش‌ها ۵ تا ۸ ۴ تا ۲۰
نظام پاداش ۹ تا ۱۲ ۴ تا ۲۰
رویه‌های سازمانی ۱۳ تا ۱۶ ۴ تا ۲۰
ارتباطات سازمانی ۱۷ تا ۲۰ ۴ تا ۲۰

۴. تفسیر نمرات پرسشنامه

در این فرم پیشنهادی می‌توان از میانگین پاسخ‌ها برای توصیف وضعیت استفاده کرد:

میانگین توصیف پاسخ‌ها
۱ تا ۱٫۸ بسیار نامطلوب
۱٫۸۱ تا ۲٫۶ نامطلوب
۲٫۶۱ تا ۳٫۴ متوسط
۳٫۴۱ تا ۴٫۲ مطلوب
۴٫۲۱ تا ۵ بسیار مطلوب

این طبقه‌بندی پیشنهادی است و هنجار یا نقاط برش اعتبارسنجی‌شده آزمون اصلی محسوب نمی‌شود.

۵. نکته علمی درباره عنوان پرسشنامه نفوذ سوسمان و دیپ

اگر هدف شما سنجش «نفوذ و اعمال قدرت» در روابط بین‌فردی یا سازمانی است، باید ابزار دیگری را انتخاب کنیم. پرسشنامه بالا جو سازمانی را می‌سنجد و نباید برای اندازه‌گیری مستقیم قدرت فردی یا نفوذ اجتماعی استفاده شود.

همچنین در برخی مقالات، نسخه سوسمان و دیپ با مقیاس ۵ درجه‌ای و در برخی با مقیاس ۷ درجه‌ای گزارش شده است.

اگر به دنبال پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر (Leader Influence/Power Questionnaire) هستید که پنج منبع قدرت رهبر را بر اساس الگوی فرانس و ریون بررسی می‌کند:

۱. قدرت اجبار (Coercive Power)

۲. قدرت قانونی یا مشروع (Legitimate Power)

۳. قدرت پاداش (Reward Power)

۴. قدرت تخصص (Expert Power)

۵. قدرت مرجع (Referent Power)

یک نسخه ۲۰ گویه‌ای با انتساب چهار سؤال به هر یک از پنج منبع قدرت، در منبعی با عنوان Understanding the Dynamics of Power in Healthy Organizations یافت می‌شود. کلید و شیوه نمره‌گذاری آن نیز مشخص است. (paperzz.com)

 

۱. پرسشنامه ۲۰ سؤالی پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر

نسخه‌ای که متن و کلید نمره‌گذاری آن در دسترس است، در کتاب The Leader’s Light or Shadow به‌عنوان «پروفایل قدرت شخصی» آمده و نسخه اصلاح‌شده‌ای از مقیاس Hinkin و Schriesheim (۱۹۸۹) معرفی شده است. بنابراین انتساب قطعی آن به سوسمان و دیپ را تأیید نمی‌کنم (.sagepub.com )

برای جلوگیری از اشتباه در کاربرد پژوهشی، یک تفاوت مهم وجود دارد: متن این نسخه ترجیحات رهبر در استفاده از قدرت را می‌سنجد، نه مستقیماً میزان تأثیرپذیری زیردستان از رهبر.

با توجه به نسخه ۲۰ سؤالی موجود، فرم زیر بازنویسی فارسی آن است.

دستورالعمل: هر عبارت را با توجه به شیوه‌ای که رهبر برای تأثیرگذاری بر دیگران به کار می‌برد، ارزیابی کنید.

مقیاس پاسخ‌دهی:

گزینه امتیاز
کاملاً مخالفم ۱
مخالفم ۲
نظری ندارم ۳
موافقم ۴
کاملاً موافقم ۵

الف) قدرت پاداش (Reward Power)

۱. افزایش حقوق افراد برای تأثیرگذاری بر رفتار آنان.

۲. کمک به افراد برای دریافت افزایش حقوق.

۳. فراهم کردن مزایای ویژه برای افراد.

۴. کمک به افراد برای ارتقای شغلی.

ب) قدرت اجبار (Coercive Power)

۵. واگذاری وظایف نامطلوب به افراد.

۶. دشوار کردن شرایط کاری افراد.

۷. ایجاد شرایط ناخوشایند در محیط کار.

۸. ناخوشایند کردن فعالیت‌های شغلی برای افراد.

ج) قدرت قانونی (Legitimate Power)

۹. یادآوری تعهدات و الزاماتی که افراد باید انجام دهند.

۱۰. القای این احساس به افراد که باید الزامات شغلی خود را رعایت کنند.

۱۱. یادآوری مسئولیت‌هایی که افراد بر عهده دارند.

۱۲. آگاه کردن افراد از وظایفی که باید انجام دهند.

د) قدرت مرجع (Referent Power)

۱۳. ایجاد احساس ارزشمندی در افراد.

۱۴. نشان دادن تأیید و پذیرش نسبت به افراد.

۱۵. ایجاد احساس پذیرفته‌شدن در افراد.

۱۶. القای احساس اهمیت و ارزشمندی به افراد.

هـ) قدرت تخصص (Expert Power)

۱۷. ارائه پیشنهادهای فنی و تخصصی مناسب به افراد.

۱۸. به اشتراک گذاشتن تجربیات و آموزش‌های خود با دیگران.

۱۹. ارائه توصیه‌های مفید در زمینه مسائل شغلی.

۲۰. در اختیار گذاشتن دانش و اطلاعات تخصصی موردنیاز افراد.

توجه: این عبارات ترجمه و بازنویسی مفهومی برای استفاده آموزشی هستند و متن رسمی ترجمه‌شده و اعتبارسنجی‌شده پرسشنامه محسوب نمی‌شوند.

۲. کلید نمره‌گذاری پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر

نوع قدرت شماره سؤالات روش محاسبه
پاداش ۱، ۲، ۳، ۴ مجموع ÷ ۴
اجبار ۵، ۶، ۷، ۸ مجموع ÷ ۴
قانونی ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲ مجموع ÷ ۴
مرجع ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۶ مجموع ÷ ۴
تخصص ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ مجموع ÷ ۴

هر خرده‌مقیاس بین ۴ تا ۲۰ نمره خام و بین ۱ تا ۵ نمره میانگین خواهد داشت.

۳. تفسیر نتایج پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر

بر اساس راهنمای نسخه منتشرشده:

میانگین نمره تفسیر
۴ تا ۵ گرایش زیاد به استفاده از این منبع قدرت
۳ تا کمتر از ۴ گرایش متوسط
بیشتر از ۲ تا کمتر از ۳ گرایش نسبتاً کم
۲ و کمتر گرایش بسیار کم

۴. نکته مهم برای پژوهش شما

اگر هدف پژوهش شما بررسی این است که کارکنان یا زیردستان تا چه اندازه تحت تأثیر انواع قدرت رهبر قرار می‌گیرند، باید صورت سؤالات را از دیدگاه کارکنان تنظیم کرد.

برای مثال:

  • قدرت اجبار: تا چه اندازه به دلیل ترس از تنبیه یا پیامدهای منفی، از دستورات مدیر پیروی می‌کنید؟

  • قدرت قانونی: تا چه اندازه به دلیل جایگاه و اختیارات رسمی مدیر، دستورات او را می‌پذیرید؟

  • قدرت پاداش: تا چه اندازه به دلیل انتظار دریافت پاداش، از مدیر پیروی می‌کنید؟

  • قدرت تخصص: تا چه اندازه به دلیل دانش و تخصص مدیر، پیشنهادهای او را می‌پذیرید؟

  • قدرت مرجع: تا چه اندازه به دلیل احترام، علاقه و اعتماد به مدیر، از او تأثیر می‌پذیرید؟

این صورت‌بندی، نسخه اقتباسی برای سنجش تأثیرپذیری کارکنان است و برای استفاده در پایان‌نامه یا مقاله باید روایی و پایایی آن بررسی شود.

پیشنهاد من: اگر قصد استفاده در پژوهش دانشگاهی دارید، بهتر است نسخه‌ای را انتخاب کنید که دقیقاً ادراک کارکنان از پنج منبع قدرت رهبر را اندازه‌گیری کند، نه ترجیح خود رهبر برای اعمال قدرت. برای این منظور، مقیاس ۲۳ سؤالی Frost و Stahelski و مقیاس قدرت رهبر رحیم نیز منابع پژوهشی قابل بررسی هستند. (Wiley Online Library)

 

 


موضوع مرتبط با پرسشنامه پرسشنامه نفوذ و اعمال قدرت رهبر : ادراک کنترل


 

[۱]. Merriam Webster: Merriam Webster’s Collegiate Dictionary, United states Of American, by Merriam Webster, 11ed, ۲۰۰۳, p641. [۲]. الوانی، سیدمهدی؛ مدیریت عمومی، تهران، نی، ۱۳۸۶، چاپ سی و یکم، ص142. [۳]. آقابخشی، علی‌اکبر و افشاری‌راد، مینو؛ فرهنگ علوم سیاسی، تهران، چاپار، ۱۳۸۶، چاپ دوم، ویرایش ششم، ص314. [۴]. شایان‌مهر، علیرضا، دایرهالمعارف تطبیقی علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۹، چاپ اول، ص620. [۵]. رضاییان، علی؛ مدیریت رفتارهای سیاسی در سازمان، تهران، سمت، ۱۳۸۶، چاپ دوم، ص7. [۶]. مورهد، گری گوری و گریفین، ریگی؛ رفتار سازمانی، سیدمهدی الوانی و غلامرضا معمارزاده، تهران، مروارید، ۱۳۸۵، چاپ یازدهم، ص382. [۷]. مقیمی، سیدمحمد؛ سازمان و مدیریت رویکردی پژوهشی، تهران، ترمه، ۱۳۸۶، چاپ پنجم، ص415-۴۱۶. [۸]. رابینز، استیفن پی؛ مدیریت رفتار سازمانی، علی پارسائیان و سیدمحمد اعرابی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، ۱۳۷۴، چاپ اول، جلد دوم، ص681.

دکتر علی اصغر چگینی روان درمانگر و هیپنوتراپیست

مطالب مرتبط