تاب‌ آوری و مولفه های آن از نظر روانشناسی چیست ؟

تاب‌ آوری را در روان راهنما بخوانید. تاب‌آوری (Resilience) یکی از مفاهیم مهم روان‌شناسی معاصر است که به توانایی انسان برای سازگاری با شرایط دشوار، مقابله با بحران‌ها، عبور از تجربه‌های آسیب‌زا و بازگشت به تعادل روانی اشاره دارد.

انسانها در برابر شرایط نامساعد، خطرها و ناملایمات معمولاً احساس بی پناهی می کنند و در بسیاری مواقع نیز سعی می کنند که در برابر خطرها و موقعیت ناگوار تحمل نمایند و نتایج غیر منتظره ای به دست می آورند.

توانایی اجرای این «جادوی رایج » اغلب در حوزه علوم اجتماعی به عنوان انعطاف پذیری یا «تاب آوری» نام دارد. تاب آوری در علوم اجتماعی به عنوان «فرایند کش کسانی و واکنش در مقابل ناملایمات» فرض می شود(۴۶).

کانر تاب‌ آوری را به عنوان روشی برای اندازه گیری توانایی فرد در مقابله با عوامل استرس زا و عواملی که سلامت روان فرد را تهدید می کند، تعریف کرده است.

افراد تاب آور دارای رفتارای خود شکنانه نیستند. از نظر عاطفی آرام بوده و توانایی مقابله با شرایط ناگوار را دارند. بونا (۲۰۰۴) راه های بدست آوردن تاب آوری را داشتن سرسختی ، خود افزایی، مقابله سرکوبگرایانه، داشتن خلق و خو و احساسات مثبت می داند(47و48).

تمایز بین احتمال خطر و مصادیق تاب آوری

تابآوری به عنوان قدرت یا توانایی برگشتن به زندگی اولیه و شروع وضعیت جدید از طریق کاهش فشار عصبی یا تحریف آن و جایگزینی نشاط تعریف می گردد.

همچنین تاب آوری به عنوان توانایی بهبود بیماری افسردگی یا مسائلی از این دست نیز فهمیده می شود .

تاب آوری مهارتی مناسب است برای پشت سرگذاشتن مشکلات زندگی حتی وقتی که شرایط نامطلوب و سخت وجود دارد، مثل اینکه شخص یک طناب قابل ارتجاع را دور مشکلات بسته که به فرد کمک می کند وقتی اوضاع بد شد آنها را به عقب بکشد و به آنها به چشم انسانها بنگرد.

تاب آوری به توانایی یک انسان گفته می شود که به طور موفقیت آمیز شرایط نامطلوب را پشت سرگذارده وبا آنها تطابق می یابد و علیرغم مواجهه با مشکلات زندگی به قابلیت تحصیلی و هیجانی و اجتماعی دست می یابد(۴۹).

در تحقیقات گذشته تاب آوری بر متغیرهایی مثل توانایی بیمار، پنهان سازی احتمال خطر و عوامل آسیب پذیر تاکید شده است.
بر طبق مدل های ارائه شده از سوی اورال، آتروس و پاولسن سه حوزه عملکردی برای تاب آوری تعریف و بر آنها تمرکز شده است.
تاب آوری به عنوان یک ویژگی شخصیتی یا توانایی پیش بینی افراد در مقابل تاثیرات منفی ناملایمات و احتمال خطر فرض می شود.

تاب آوری

یک وضعیت روحی مثبت یا سلامت روانی (مثل درک مثبت، خود پنداری، پیشرفت تحصیلی موفقیت در وظایف و. ..) یا فقدان بیماری روحی روانی علیرغم وجود یا احتمال خطر تعریف می گردد.
یک فرایند پویا که بر کنش بین متغیرهای فردی و پیرامونی تاثیر گذاشته و در طول زمان تغییر می کند. این تعریف به دلیل چهارچوب فراگیر و تلفیق ویژگی های فردی با محیطی ایجاد تاب آوری بیش از تعاریف قبلی مورد توجه است(۵۰).

تاب آوری به عنوان یکی از سازه های اصلی شخصیت برای فهم انگیزش، هیجان و رفتار مفهوم سازی شده است خودتاب آوری را سازوکار ذاتی خود اصلاح گری انسان می دانند.

افزون بر آن به باور ورنر(۱۹۹۷) تاب آوری صرف نظر از خطرات تهدید کننده، عاملی بالقوه در همه افراد برای تغییر است(۱۶). بلاک (۲۰۰۲) بر این باور است که خود تاب آوری توانایی سازگاری سطح کنترل بر حسب شرایط محیطی می باشد(۲۵).

تاب آوری ویژگی یا خصلتی نیست که برخی دارای آن باشند و برخی آنرا نداشته باشند، به بیان دقیق تر، تاب آوری بیانگر تعاملی بین انسان و محیط است. تاب‌ آوری اشاره به ایستادگی در برابر خطر دارد اما یک پدیده تدریجی است و انباشت خطر می تواند حتی تاب آورترین افراد را نیز مغلوب سازد.

راتر خاطر نشان می کند که تاب آوری نوعی تعامل با عامل خطر است یعنی ماهیتی رو به رشد دارد که از بیولوژی و تجارب اولیه زندگی منشاء می گیرد و عوامل محافظتی می توانند از طریق شیوه های مختلف در مراحل متفاوت رشد، عمل کنند. به عنوان مثال مراقبت های والدین در کودکی قویاً محافظت کننده است، اما در نوجوانی یک چنین مراقبتی ممکن است مانع رشد سالم شود(۵۱).

تاب آوری آشکارا چیزی بیشتر از یک برآمد است. ورنر تاب آوری را «سازو کار ذاتی خود اصلاح گری بشر» می دانند و معتقدند « آنهایی که تاب آور هستند، انعطاف پذیر هستند، این افراد نه شکست ناپذیرند.

هسته مرکزی سازه خودتاب آوری را این پیش فرض تشکیل می دهد که «فطرتی زیست شناختی» برای رشد و کمال در هر انسان وجود دارد (برای نمونه طبیعت خود ـ اصلاح گری ارگانیسم انسانی) که بطور طبیعی و در شرایط معین محیطی می تواند آشکار شود (ورنر،۱۹۹۷)(۱۶).

📚 مطالب مرتبط با تاب آوری

🧠

تاب‌ آوری روانشناختی
آشنایی باتاب آوری برای خانواده ها
🌱

سرسختی روانشناختی چیست؟
آشنایی با سرسختی روانشناختی

تاب آوری ظرفیتی انسانی در همه افراد برای تغییر، صرف نظر از خطرات تهدید کننده است. اساساً نوع بشر دارای نیازهای پیچیده و متعددی برای رشد است که باعث می شود تا او را به طور طبیعی به سمت این برامدهای تاب آور به حرکت در آورند.

به باور ماستن هنگامی که فاجعه از سر بگذرد و نیازهای اولیه انسانی تامین گردد، آن گاه تاب آوری به ظهور می رسد. در نتیجه فرایند تاب آوری، اثرات ناگوار، اصلاح یا تعدیل می شوند و یا حتی ناپدید می گردند (۲۶).

سلامت روان افراد آسیب دیده، تحت تاثیر پیامدهای منفی پیشامدهای ناگوار قرار می گیرد. سرسختی و خود تاب آوری از منابع درون فردی هستند که می توانند سطوح استرس و ناتوانی را در شرایط ناگوار تعدیل نمایند و اثرات منفی استرس را کم رنگ تر جلوه دهند.

البته تاب آوری، تنها پایداری در برابر آسیب ها یا شرایط تهدید کننده نیست و حالتی انفعالی در رویارویی با شرایط خطرناک نمی باشد، بلکه شرکت فعال و سازنده در محیط پیرامونی خود است. می توان گفت تاب آوری، توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی ـ روانی، در شرایط خطرناک است(۵۰).

پژوهشهایی درباره تاب آوری

پژوهش های تاب آوری نشان می دهند که چگونه افراد در رویارویی با عوامل تنش زا و آسیب رسان که در بافتار اجتماعی وجود دارد، نظیر نژادپرستی، جنگ و فقر یا ناشی از رخداد پیشامد های ناگوار است، با موفقیت بیرون می آیند.

در واقع این دیدگاه منطق نیرومندی را مهیا می سازد تا از نگرش تنگ و تار علوم اجتماعی و رفتاری که لزوماً توجه خود را معطوف به خطر، نقصان و آسیب کرده اند، دست برداشته و به سمت توجه به نقاط قوت افراد با دیدگاهی ارتقاء نگر گسترش یابد.

توجه به اینکه هر کسی دارای نقاط قوت و ظرفیت برای تغییر است، نه تنها موجب می شود که در حوزه ی بهداشت روانی حادثه، فرایندهای کارآمد شناسایی شوند بلکه باعث می شود تا از حساسیت بی مورد نسبت به پرداختن به شناسایی خطر به عنوان دیدگاهی یک جانبه دست برداشته شود(۵۰).

افزون بر این، پژوهشگران بر این باورند که تاب آوری نوعی ترمیم خود با پیامدهای مثبت هیجانی، عاطفی و شناختی است .

کامپفر باور داشت که تاب آوری، بازگشت به تعادل اولیه یا رسیدن به تعادل سطح بالاتر (در شرایط تهدید کننده) است و از این رو سازگاری موفق در زندگی را فراهم می کند.

در عین حال کامپفر به این نکته نیز اشاره می نماید که سازگاری مثبت با زندگی، هم می تواند پیامد تاب آوری به شمار رود و هم به عنوان پیش آیند، سطح بالاتری از تاب آوری را سبب شود. وی این مساله را ناشی از پیچیدگی تعریف و نگاه به تاب آوری می داند.

تاب آوری

کوباسا، مدی و زولا سرسختی را ترکیبی از باورها در باره خویشتن و جهان تعریف می کنند که از سه مولفه تعهد ، کنترل و مبارزه جویی تشکیل شده است. باور به تغییر، دگرگونی و پویایی زندگی و این نگرش که هر رویدادی لزوماً به معنای تهدیدی برای امنیت و سلامت انسان نیست، انعطاف پذیری شناختی و بردباری در برابر رویدادهای سخت استرس زا و موقعیت های مبهم را به دنبال دارد(18و19) .

کوباسا و پوکتی  باور دارند که ویژگی های روانشناختی سرسختی از جمله حس کنجکاوی قابل توجه، گرایش به داشتن تجارب جالب و معنی دار، ابراز وجود، پرانرژی بودن و این که تغییر در زندگی، امری طبیعی است، می تواند در سازش فرد با رویدادهای تنیدگی زای زندگی سودمند باشند.

بررسی ها گویای آن هستند که سرسختی با سلامت بدنی و روانی از بروز بیماری جسمی و روانی پیش گیری می کند. برخی از پژوهش ها نیز، بین تاب آوری وسرسختی با اضطراب و افسردگی رابطه دارند چرا که افراد تاب آور می توانند بر انواع اثرات ناگوار چیره شوند(۲۰).


مطلب مرتبط با تاب آوری :  پرسشنامه سنجش تاب اوری


در بنیادی ترین سطح، تاب آوری، رشد درونی انسان را مورد تأکید قرار می دهد. مفهوم تاب آوری بر رشد زیست شناختی(فطری) برای پرورش و ارتقاء که در انسان به عنوان یک ارگانیسم وجود دارد و بخشی از ترکیب ژنتیکی فرد را شکل می دهد و قادر است بطور طبیعی در شرایط معین محیطی بارز و هویدا گردد، تأکید می ورزد.

به عبارت دیگر، در این مفهوم بر این نکته تکیه می شود که انسان هایی که تاب آوری ذاتی و یا ظرفیت هایی برای بهبود زندگی دارند بطور عمده دارای نیمرخ تاب آور هستند که ویزگیهای آنها عبارتند از:

۱- توانش اجتماعی (مانند تفاهم، انعطاف پذیری فرهنگی، همدلی، مهربانی، مهارت های ارتباطی و شوخ طبعی).

۲- حل مسأله (مانند برنامه ریزی، یاری جوئی، تفکر انتقادی و خلاق).

۳- خود گردانی (مانند احساس هویت، خودکارآمدی ، خودآگاهی ، تسلط بر وظایف و کناره گیری سازگارانه از مفاهیم و شرایط منفی یا ناسازگار).

۴- احساس هدفمندی و باور به آینده ای روشن (هدف گیری، آرمان های تحصیلی، خوش بینی، اعتقاد دینی و روابط معنوی).

بر خلاف تصورهای قبلی که تاب آوری را جزو خصیصه های افراد فوق العاده محسوب می کرد، پژوهش های اخیر نشان دادند که تاب آوری در انحصار افراد فوق العاده نیست و در افراد و سطوح مختلف تحولی‌(کودکی تا بزرگسالی) مشاهده می شود.

نظریات نخستین در مورد تاب آوری بر ویژگی های مرتبط با پیامد مثبت در مواجهه با مصائب و ناملایمات زندگی تاکید داشتند. این دسته از پژوهش ها بعد ها عوامل حفاظتی بیرونی مثل محیط آرام خانه و مدرسه، خانواده حمایت گر و… را نیز در بروز تاب آوری موثر دانستند(۵۱) .

نظریه های فعلی، تاب آوری را سازه ای چند بعدی متشکل از متغیرهای سرشتی ، مانند مزاج و شخصیت، همراه با مهارت های مخصوص مثل مهارت حل مساله می دانند .

تاب آوری پدیده ی ژنتیکی صرف نیست که فقط انسانهای خاص دارای آن باشند. در واقع، پدیده تاب آوری ظرفیتی ذاتی در هر فرد است که می تواند به خود اصلاح گری و تغییر منجر گردد.

تاب آوری که مقاومت در برابر استرس یا رشد پس ضربه ای نیز نامیده می شود. در امتداد یک پیوستار با درجات متفاوت از مقاومت در برابر آسیب های روانشاختی قرار می گیرد .

براساس این تعریف، تاب آوری فراتر از جان سالم به در بردن از استرس ها و ناملایمات زندگی است و با رشد مثبت، انطابق پذیری و رسیدن به سطحی از تعادل بعد از به وجود آمدن اختلال در وضعیت تعادلی پیشین مطابقت می کند.

۶ عامل تاب آوری از نظر هاندرسن

نان هاندرسن تاب آوری را ترکیبی از ۶ عامل زیر معرفی می کند (۵۲)

  • فراهم سازی حمایت مهربانانه
  • طراحی و ارتباط سازی برای افزایش امیدواری
  • فرصت سازی برای مشارکت معنادار
  • پیشاهنگی در پیوند های اجتماعی
  • مرزبندی شفاف و سازگار
  • آموزش مهارت های زندگی

۱۰ ویژگی تاب آوری

لاتر، سیسچتی، و بکر(۲۰۰۰) و ماستن و کواتسورث(۱۹۹۸) خصوصیات تاب آوری را به این شرح توصیف نموده اند(۵۳):

۱- برخورداری از تیزهوشی و مهارت عقلانی، توانائی در صمیمیت و گسستگی

۲- توانایی در مفهوم پردازی موضوعات متعدد، دستیابی فرد به این اعتقاد که حق زندگی کردن دارد.

۳- برخوردار بودن از توانایی یادآوری و فراخوانی اشخاص و موضوعات خوب و نگهداری آنها(نمادهای خوب) در ذهن

۴- برخورداری از توانایی در لمس عواطف، بجای این که وی هر زمان که عواطف مهم وی برانگیخته شدند، آنها را انکار یا سرکوب کند.

۵- داشتن هدف در زندگی

۶- -برخورداری از توانائی جذب و استفاده از حمایت اجتماعی

۷- برخورداری از توان در نظر گرفتن احتمالات در زندگی و استفاده مطلوب از دستورات اخلاقی جامعه مدنی

۸-نیاز و توانایی در کمک به دیگران

۹- برخورداری از خزانه عاطفی

۱۰- کاردان و مبتکر بودن

۱۲- برخورداری از دیدگاهی نوع دوستانه نسبت به دیگران

۱۳- برخورداری از ظرفیت تبدیل درماندگی آسیب رسان به درماندگی آموخته شده.

در مجموع می توان گفت که تاب آوری فرایندی پویا است که در آن تأثیرات محیطی و شخصیتی در تعاملی متقابل بر یکدیگر اثر می گذارند. پژوهش های تاب آوری الگوهای نظری رشد انسان را که پیش از این توسط اریکسون، برونفن، پیاژه، کلبرگ، گیلیان، استینر، مزلو و پیرس مطرح شده بود، مورد تأیید قرار می دهند.

در تمامی این الگوهای نظری، در حالی که بر ابعاد مختلف رشد انسانی(روانی- اجتماعی- شناختی- اخلاقی- معنوی) تأکید می شود، هسته مرکزی این رویکردها را این پیش فرض تشکیل می دهد که فطرتی بیولوژیک برای رشد و کمال در هر انسان وجود دارد-طبیعت خود اصلاح گری ارگانیسم انسانی- که بطور طبیعی و تحت شرایط معین محیطی می تواند آشکار شود.

❝

هنگامی که فاجعه از سر بگذرد و نیازهای اولیه انسانی تأمین گردد، آن گاه تاب آوری احتمال ظهور می یابد

جمله تأمل‌برانگیز

مهم ترین نتیجه کاربردی برآمده از دل پژوهش های تاب‌ آوری این است که می توانیم توانمندی افراد را ارتقاء دهیم بگونه ای که آنها به احساس هویت و کارآمدی، توانایی تصمیم گیری، هدف گذاری و باور به آینده دست یابند و از این راه بتوانند نیازهای اولیه انسانی خود برای مهربانی، رابطه با دیگران، چالش، قدرت و معنا داری را در شرایط طاقت فرسا بعنوان کانون توجه هر گونه مداخلات پیشگیرانه، آموزشی و رشد فردی قرار دهند (منبع تاب آوری : یزدانی / پایان نامه دکتری)

۱. تاب‌ آوری از دیدگاه روان‌کاوی (Psychoanalysis)

تاب‌ آوری از دیدگاه روان‌کاوی

از دیدگاه روان‌کاوی، توانایی انسان برای تحمل مشکلات تا حد زیادی به ساختار شخصیت، تعارض‌های درونی و سازوکارهای دفاعی او وابسته است.

در این دیدگاه، فرد تاب‌آور کسی است که می‌تواند با اضطراب‌ها، تعارض‌ها و تکانه‌های درونی خود مواجه شود و به‌جای استفاده افراطی از دفاع‌های ناسازگارانه، از روش‌های پخته‌تری برای مدیریت فشار روانی استفاده کند.

برای مثال:

  • فرد به‌جای انکار شکست، آن را می‌پذیرد.

  • به‌جای فرافکنی خشم خود، مسئولیت احساساتش را می‌پذیرد.

  • به‌جای سرکوب کامل هیجان‌ها، آن‌ها را به شیوه‌ای سالم ابراز می‌کند.

از این منظر، مکانیسم‌هایی مانند والایش (Sublimation)، شوخ‌طبعی و پیش‌بینی واقع‌بینانه می‌توانند در سازگاری روانی نقش داشته باشند.

۲. تاب‌آوری از دیدگاه رفتارگرایی (Behaviorism)

رفتارگرایان تاب‌آوری را بیشتر از منظر رفتارهای آموخته‌شده و پیامدهای محیطی بررسی می‌کنند.

از این دیدگاه، انسان می‌تواند با یادگیری رفتارهای مناسب، تقویت رفتارهای سازگارانه و تجربه موفقیت‌های تدریجی، توانایی مقابله با مشکلات را افزایش دهد.

برای مثال:

  • یادگیری مهارت حل مسئله

  • تمرین مواجهه تدریجی با ترس‌ها

  • تقویت رفتارهای مستقلانه

  • یادگیری درخواست کمک در شرایط دشوار

بنابراین تاب‌ آوری فقط یک ویژگی ذاتی نیست، بلکه می‌تواند از طریق یادگیری و تمرین تقویت شود.

۳. تاب‌ آوری از دیدگاه شناختی (Cognitive Psychology)

تاب‌ آوری از دیدگاه شناختی

در روان‌شناسی شناختی، نحوه تفسیر و ارزیابی اتفاقات نقش مهمی در میزان تاب‌آوری دارد.

دو نفر ممکن است با یک شکست مشابه مواجه شوند، اما برداشت‌های متفاوتی از آن داشته باشند.

برای مثال:

  • فرد اول: «من شکست خوردم؛ پس آدم ناتوانی هستم.»

  • فرد دوم: «این تجربه موفقیت‌آمیز نبود، اما می‌توانم از آن درس بگیرم.»

از دیدگاه شناختی، فرد تاب‌آور می‌تواند افکار غیرمنطقی، تعمیم‌های افراطی و پیش‌بینی‌های فاجعه‌آمیز را شناسایی و اصلاح کند.

مفاهیم مهم این دیدگاه عبارت‌اند از:

  • بازسازی شناختی

  • انعطاف‌پذیری شناختی

  • خودگویی مثبت و واقع‌بینانه

  • حل مسئله

  • ارزیابی مجدد موقعیت‌های دشوار

۴. تاب‌ آوری از دیدگاه شناختی ـ رفتاری (CBT)

در رویکرد شناختی ـ رفتاری، تاب‌آوری نتیجه تعامل میان افکار، احساسات و رفتارهای انسان است.

فردی که در برابر مشکلات دچار افکار منفی شدید می‌شود، ممکن است احساس درماندگی کند و رفتارهای اجتنابی نشان دهد.

درمان شناختی ـ رفتاری به فرد کمک می‌کند:

  1. افکار منفی و ناکارآمد خود را شناسایی کند.

  2. شواهد موافق و مخالف افکارش را بررسی کند.

  3. تفسیرهای واقع‌بینانه‌تری جایگزین کند.

  4. به‌جای اجتناب، رفتارهای سازگارانه را تمرین کند.

مثال: فردی که پس از طلاق تصور می‌کند دیگر هرگز خوشبخت نخواهد شد، می‌تواند با کمک بازسازی شناختی، نگاه مطلق‌گرایانه خود را اصلاح کند و به‌تدریج زندگی مستقلی بسازد.

۵. تاب‌ آوری از دیدگاه انسان‌گرایی (Humanistic Psychology)

تاب‌ آوری از دیدگاه انسان‌گرایی

در روان‌شناسی انسان‌گرا، انسان موجودی دارای ظرفیت رشد، انتخاب، آگاهی و خودشکوفایی است.

از دیدگاه کارل راجرز و آبراهام مزلو، رشد روانی و شناخت ارزشمندی خود می‌توانند در مواجهه با مشکلات اهمیت داشته باشند.

در این دیدگاه، تاب‌آوری با عوامل زیر ارتباط پیدا می‌کند:

  • پذیرش خود

  • احساس ارزشمندی

  • خودآگاهی

  • اصالت و صداقت با خویشتن

  • داشتن آزادی انتخاب و مسئولیت‌پذیری

  • حرکت در مسیر رشد فردی

از این منظر، فرد تاب‌آور به‌رغم شکست‌ها، ارزش انسانی خود را زیر سؤال نمی‌برد.

۶. تاب‌آوری از دیدگاه روان‌شناسی مثبت‌گرا (Positive Psychology)

روان‌شناسی مثبت‌گرا تاب‌آوری را در کنار امید، خوش‌بینی، شکرگزاری، معنا و نقاط قوت شخصیتی بررسی می‌کند.

از دیدگاه مارتین سلیگمن، پرورش نگرش خوش‌بینانه و اصلاح سبک تبیین رویدادهای منفی می‌تواند به سازگاری بهتر با مشکلات کمک کند.

مهم‌ترین عوامل مرتبط با تاب‌آوری در این دیدگاه عبارت‌اند از:

  • امیدواری به آینده

  • خوش‌بینی واقع‌بینانه

  • شناسایی نقاط قوت

  • قدردانی و سپاسگزاری

  • روابط مثبت

  • معنا و هدف در زندگی

  • احساس کارآمدی

البته مثبت‌اندیشی به معنای نادیده گرفتن مشکلات یا انکار رنج نیست؛ بلکه به معنای حفظ امکان امید و اقدام سازنده در شرایط دشوار است.

۷. تاب‌ آوری از دیدگاه دلبستگی (Attachment Theory)

تاب آوری از نظر نظریه دلبستگی
نظریه دلبستگی جان بالبی تأکید می‌کند که روابط اولیه کودک با مراقبان در شکل‌گیری احساس امنیت و شیوه مواجهه او با جهان نقش مهمی دارند.

کودکی که در محیطی امن، حمایتگر و قابل پیش‌بینی رشد می‌کند، معمولاً فرصت بیشتری برای پرورش مهارت‌های تنظیم هیجان و اعتماد به دیگران دارد.

از این دیدگاه، عوامل مؤثر بر تاب‌ آوری عبارت‌اند از:

  • دلبستگی ایمن

  • احساس امنیت عاطفی

  • دریافت حمایت والدین

  • اعتماد به دیگران

  • توانایی برقراری روابط سالم

نکته مهم اینکه تجربه دلبستگی ناایمن به معنای ناتوانی قطعی فرد در کسب تاب‌آوری نیست. روابط حمایتی بعدی و تجربه‌های اصلاحی می‌توانند نقش مهمی داشته باشند.

۸. تاب‌ آوری از دیدگاه اگزیستانسیال (Existential Psychology)

رویکرد اگزیستانسیال، تاب‌ آوری را با توانایی انسان برای مواجهه با واقعیت‌های بنیادین زندگی مرتبط می‌داند.

از دیدگاه متفکرانی مانند ویکتور فرانکل و اروین یالوم، انسان با موضوعاتی مانند مرگ، آزادی، مسئولیت، تنهایی و بی‌معنایی مواجه است.

در این رویکرد، تاب‌ آوری صرفاً تحمل رنج نیست؛ بلکه توانایی یافتن معنا و انتخاب یک شیوه زیستن در شرایطی است که همیشه قابل کنترل نیستند.

برای مثال، فردی که با بیماری سختی مواجه شده است، ممکن است نتواند بیماری خود را تغییر دهد، اما همچنان می‌تواند درباره نحوه مواجهه با آن، کیفیت روابط و معنای زندگی خود انتخاب‌هایی داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین مفاهیم این دیدگاه، معناجویی در رنج است.

۹. تاب‌ آوری از دیدگاه سیستمی و خانواده‌درمانی (Family Systems)

در رویکرد سیستمی، تاب‌آوری فقط ویژگی فرد نیست؛ بلکه در بستر خانواده، روابط اجتماعی و شرایط فرهنگی و اقتصادی شکل می‌گیرد.

خانواده تاب‌آور خانواده‌ای نیست که هرگز دچار بحران نشود؛ بلکه خانواده‌ای است که می‌تواند در برابر بحران‌ها انعطاف نشان دهد و دوباره تعادل خود را به دست آورد.

عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

  • ارتباط مؤثر میان اعضای خانواده

  • حمایت عاطفی متقابل

  • حل تعارض‌ها

  • انعطاف‌پذیری در نقش‌ها

  • تصمیم‌گیری مشارکتی

  • داشتن باورها و ارزش‌های مشترک

۱۰. تاب‌ آوری از دیدگاه عصب‌شناسی و روان‌شناسی زیستی

از دیدگاه عصب‌شناختی، تاب‌آوری با عملکرد مغز، سیستم عصبی، هورمون‌های استرس و توانایی تنظیم هیجان ارتباط دارد.

برخی از ساختارهای مهم عبارت‌اند از:

  • قشر پیش‌پیشانی: مشارکت در تصمیم‌گیری، کنترل شناختی و تنظیم هیجان.

  • آمیگدال: پردازش تهدید و پاسخ‌های هیجانی.

  • هیپوکامپ: نقش در حافظه و تنظیم پاسخ به استرس.

عوامل زیستی و سبک زندگی مانند خواب کافی، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و تنظیم استرس نیز در سلامت روان و توانایی سازگاری اهمیت دارند.

۱۱. تاب‌آوری از دیدگاه نظریه یادگیری اجتماعی بندورا

آلبرت بندورا بر نقش یادگیری مشاهده‌ای و خودکارآمدی در رفتار انسان تأکید می‌کند.

خودکارآمدی یعنی باور فرد به اینکه می‌تواند از عهده یک موقعیت یا وظیفه مشخص برآید.

فردی که خودکارآمدی بالاتری دارد، معمولاً در مواجهه با مشکلات:

  • زودتر تسلیم نمی‌شود.

  • برای یافتن راه‌حل تلاش می‌کند.

  • شکست را پایان توانایی‌های خود نمی‌داند.

  • از تجربه موفقیت‌های گذشته برای مقابله با مشکلات جدید استفاده می‌کند.

از این منظر، تقویت خودکارآمدی یکی از راه‌های مهم پرورش تاب‌آوری است.

مقایسه دیدگاه‌های مختلف روان‌شناسی درباره تاب‌ آوری

رویکرد روان‌شناسی عامل اصلی تاب‌ آوری از این منظر
روان‌کاوی دفاع‌های روانی پخته و مدیریت تعارض‌ها
رفتارگرایی یادگیری رفتارهای سازگارانه
شناختی اصلاح افکار و انعطاف‌پذیری شناختی
شناختی ـ رفتاری اصلاح افکار و تغییر رفتار
انسان‌گرایی پذیرش خود و رشد فردی
مثبت‌گرا امید، معنا و نقاط قوت
دلبستگی امنیت عاطفی و روابط حمایتی
اگزیستانسیال معناجویی و مسئولیت‌پذیری
سیستمی حمایت خانواده و انعطاف روابط
عصب‌شناختی تنظیم هیجان و پاسخ به استرس
یادگیری اجتماعی خودکارآمدی و یادگیری مشاهده‌ای

چگونه تاب‌ آوری خود را افزایش دهیم؟

چگونه تاب‌آوری خود را افزایش دهیم؟
با توجه به دیدگاه‌های مختلف روان‌شناسی، می‌توان راهکارهای زیر را برای تقویت تاب‌ آوری پیشنهاد کرد:

۱. افزایش خودآگاهی: احساسات، افکار و واکنش‌های خود را بهتر بشناسیم.

۲. پذیرش واقعیت: بپذیریم که همه اتفاقات زندگی تحت کنترل ما نیستند.

۳. اصلاح افکار ناکارآمد: از تفکر فاجعه‌آمیز و تعمیم‌های منفی فاصله بگیریم.

۴. تقویت روابط اجتماعی: از حمایت دوستان، خانواده و افراد قابل اعتماد بهره ببریم.

۵. افزایش خودکارآمدی: با اهداف کوچک و دست‌یافتنی، اعتماد به توانایی‌های خود را تقویت کنیم.

۶. معنا بخشیدن به زندگی: برای زندگی خود اهداف و ارزش‌های روشن داشته باشیم.

۷. تنظیم هیجان: روش‌هایی مانند تنفس آرام، ذهن‌آگاهی و مدیریت خشم را تمرین کنیم.

۸. مراقبت از سلامت جسمانی: خواب کافی و فعالیت بدنی منظم را جدی بگیریم.

۹. یادگیری از شکست‌ها: شکست را فرصتی برای بازنگری و یادگیری بدانیم.

۱۰. کمک گرفتن در زمان مناسب: در صورت مواجهه با مشکلات شدید یا طولانی‌مدت، از روان‌شناس و متخصص سلامت روان کمک بگیریم.

پرسش‌های متداول درباره تاب‌ آوری

۱. آیا تاب‌ آوری یک ویژگی ذاتی است؟

خیر. برخی ویژگی‌های فردی و زیستی می‌توانند در تاب‌آوری نقش داشته باشند، اما تاب‌آوری فرایندی پویا است و تحت تأثیر یادگیری، روابط اجتماعی، محیط و تجربه‌های زندگی تغییر می‌کند.

۲. آیا افراد تاب‌آور گریه نمی‌کنند یا ناراحت نمی‌شوند؟

خیر. تاب‌ آوری به معنای نداشتن احساسات منفی نیست. فرد تاب‌آور نیز غمگین، مضطرب و خشمگین می‌شود، اما به‌تدریج توانایی مدیریت و سازگاری با این احساسات را پیدا می‌کند.

۳. آیا تاب‌ آوری با تحمل کردن تفاوت دارد؟

بله. تحمل صرفاً ممکن است به معنای ماندن در شرایط دشوار باشد؛ اما تاب‌آوری شامل سازگاری فعال، استفاده از منابع حمایتی، حل مسئله و گاهی تغییر شرایط نامناسب است.

۴. آیا می‌توان تاب‌ آوری کودکان را افزایش داد؟

بله. ایجاد دلبستگی ایمن، فراهم کردن محیط حمایتگر، آموزش حل مسئله، تقویت استقلال و اجازه تجربه شکست‌های قابل مدیریت می‌توانند به پرورش تاب‌آوری کودکان کمک کنند.

۵. مهم‌ترین عامل تاب‌ آوری چیست؟

نمی‌توان یک عامل را برای همه افراد مهم‌ترین دانست. تاب‌ آوری معمولاً حاصل تعامل ویژگی‌های فردی، مهارت‌های روان‌شناختی، روابط حمایتی و شرایط محیطی است.

جمع‌بندی موضوع تاب‌ آوری

تاب‌آوری یکی از مفاهیم چندبعدی روان‌شناسی است که نمی‌توان آن را صرفاً به مثبت‌اندیشی، قدرت اراده یا تحمل سختی‌ها محدود کرد.

روان‌کاوی بر تعارض‌های درونی و دفاع‌های روانی، روان‌شناسی شناختی بر نحوه تفسیر اتفاقات، رویکرد انسان‌گرا بر رشد و پذیرش خود، روان‌شناسی مثبت‌گرا بر امید و نقاط قوت، نظریه دلبستگی بر امنیت عاطفی و رویکرد اگزیستانسیال بر معناجویی تأکید می‌کنند.

شاید بتوان تاب‌ آوری را این‌گونه خلاصه کرد:

«تاب‌ آوری یعنی توانایی انسان برای شکسته نشدن در برابر دشواری‌ها نیست؛ بلکه توانایی بازسازی خویشتن، یافتن معنا و ادامه دادن زندگی پس از تجربه دشواری‌هاست.»

تفاوت تاب‌ آوری، سرسختی روان‌شناختی و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی

تاب‌آوری، سرسختی روان‌شناختی و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی سه مفهوم مهم در روان‌شناسی هستند که هر سه به توانایی انسان برای مواجهه با مشکلات، مدیریت فشارهای روانی و سازگاری با شرایط دشوار مربوط می‌شوند.

با وجود شباهت‌های این سه مفهوم، تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد. ممکن است فردی در برابر بحران‌ها تاب‌آوری بالایی داشته باشد، اما در تغییر باورها و رفتارهای خود انعطاف‌پذیر نباشد. همچنین ممکن است فردی از نظر روان‌شناختی انعطاف‌پذیر باشد، اما در شرایط فشار طولانی‌مدت به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.

تفاوت تاب‌آوری، سرسختی روان‌شناختی و انعطاف‌پذیری

۱. تاب‌ آوری (Resilience) چیست؟

تاب‌آوری در روان‌شناسی به فرایند یا ظرفیت سازگاری مثبت در مواجهه با دشواری‌ها، بحران‌ها، فشارهای روانی و تجربه‌های آسیب‌زا گفته می‌شود.

فرد تاب‌آور ممکن است در مواجهه با شکست، سوگ، طلاق، بیماری، مشکلات اقتصادی یا سایر بحران‌های زندگی دچار اضطراب و ناراحتی شود؛ اما به‌تدریج توانایی سازگاری، بازیابی تعادل روانی و ادامه زندگی را به دست می‌آورد.

ویژگی‌های افراد تاب‌آور:

  • توانایی سازگاری با شرایط دشوار

  • حفظ امید در موقعیت‌های بحرانی

  • استفاده از حمایت اجتماعی

  • توانایی حل مسئله

  • بازیابی تعادل روانی پس از تجربه بحران

  • یادگیری از تجربه‌های دشوار

مثال کاربردی:

فردی را تصور کنید که پس از سال‌ها فعالیت شغلی، کار خود را از دست می‌دهد. او ابتدا احساس ناامیدی و نگرانی می‌کند، اما به‌تدریج شرایط را می‌پذیرد، مهارت‌های خود را بررسی می‌کند و برای یافتن شغل جدید اقدام می‌کند.

این فرایند نمونه‌ای از تاب‌آوری است.

۲. سرسختی روان‌شناختی (Hardiness) چیست؟

سوزان کوباسا (Suzanne Kobasa) سرسختی روان‌شناختی را مطرح کرد و بعدها سالواتوره مدی (Salvatore Maddi) آن را توسعه داد.

این مفهوم به مجموعه‌ای از نگرش‌ها و باورهای شخصیتی گفته می‌شود که به فرد کمک می‌کنند در شرایط استرس‌زا، احساس کنترل و هدفمندی خود را حفظ کند. سرسختی سه مؤلفه اصلی دارد که به سه C معروف هستند:

۱. تعهد (Commitment)

فرد به زندگی، اهداف، روابط و فعالیت‌های خود احساس تعلق دارد و حتی در شرایط دشوار از مشارکت در زندگی دست نمی‌کشد.

مثال: فردی که با وجود مشکلات خانوادگی، همچنان برای اهداف شغلی و شخصی خود تلاش می‌کند.

۲. کنترل (Control)

فرد باور دارد که می‌تواند بر بخشی از شرایط زندگی و واکنش‌های خود تأثیر بگذارد.

مثال: دانش‌آموزی که به‌جای سرزنش شرایط، برای بهبود وضعیت تحصیلی خود برنامه‌ریزی می‌کند.

۳. چالش‌پذیری (Challenge)

فرد تغییرات و دشواری‌های زندگی را صرفاً تهدید تلقی نمی‌کند، بلکه آن‌ها را فرصتی برای یادگیری و رشد می‌بیند.

مثال: فردی که تغییر شغل را به‌جای یک تهدید مطلق، فرصتی برای یادگیری مهارت‌های جدید می‌داند.

بنابراین سرسختی روان‌شناختی بیشتر بر نگرش فرد نسبت به زندگی، کنترل، تعهد و تغییر تأکید دارد.

۳. انعطاف‌پذیری روان‌شناختی (Psychological Flexibility) چیست؟

انعطاف‌پذیری روان‌شناختی به توانایی فرد برای مواجهه با افکار، احساسات و تجربه‌های ناخوشایند، بدون گرفتار شدن در آن‌ها و در عین حال حرکت در مسیر ارزش‌ها و اهداف زندگی گفته می‌شود.

این مفهوم به‌ویژه در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یا ACT اهمیت دارد.

از نظریه‌پردازان برجسته این رویکرد می‌توان به استیون هیز (Steven C. Hayes) اشاره کرد.

فردی که انعطاف‌پذیری روان‌شناختی دارد:

  • احساسات ناخوشایند خود را انکار نمی‌کند.

  • می‌تواند افکار منفی را بدون اطاعت کورکورانه از آن‌ها مشاهده کند.

  • در شرایط جدید، رفتار خود را متناسب با موقعیت تغییر می‌دهد.

  • میان ارزش‌های شخصی و رفتارهای روزمره ارتباط برقرار می‌کند.

  • به‌جای اجتناب از تجربه‌های دشوار، آمادگی مواجهه با آن‌ها را دارد.

مثال کاربردی:

فردی را تصور کنید که از سخنرانی در جمع می‌ترسد. او به‌جای اینکه به دلیل اضطراب از تمام موقعیت‌های اجتماعی فرار کند، اضطراب خود را می‌پذیرد و با وجود آن، برای رسیدن به هدفش یعنی پیشرفت شغلی، سخنرانی را تمرین می‌کند.

این رفتار نمونه‌ای از انعطاف‌پذیری روان‌شناختی است.

۴. تفاوت اصلی تاب‌ آوری ، سرسختی و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی

این سه مفهوم از نظر موضوع، عملکرد و کاربرد تفاوت‌هایی دارند.

معیار مقایسه تاب‌ آوری سرسختی روان‌شناختی انعطاف‌پذیری روان‌شناختی
مفهوم اصلی سازگاری با دشواری نگرش مقاوم در برابر استرس سازگاری انعطاف‌پذیر با تجربه‌ها
تمرکز اصلی بازیابی و سازگاری تعهد، کنترل و چالش پذیرش و اقدام ارزش‌محور
موضوع مهم بحران و آسیب فشار و استرس افکار و هیجان‌های دشوار
ویژگی برجسته بازگشت به تعادل احساس کنترل و هدفمندی تغییر رفتار متناسب با شرایط
نظریه‌پردازان مرتبط مایکل راتر، آن ماستن کوباسا و مدی استیون هیز
رویکرد درمانی مرتبط مداخلات مبتنی بر تاب‌آوری مداخلات مبتنی بر سرسختی درمان پذیرش و تعهد (ACT)

۵. تفاوت این سه مفهوم در یک مثال واقعی

فرض کنید سه نفر با یک اتفاق مشابه مواجه شده‌اند: هر سه شغل خود را از دست داده‌اند.

فرد اول؛ تاب‌ آوری:

ابتدا دچار نگرانی و ناراحتی می‌شود، اما به‌تدریج با شرایط جدید سازگار می‌شود، از حمایت خانواده استفاده می‌کند و برای بازگشت به بازار کار تلاش می‌کند.

فرد دوم؛ سرسختی روان‌شناختی:

از دست دادن شغل را یک چالش می‌بیند. به توانایی‌های خود باور دارد، احساس کنترل بر اقداماتش را حفظ می‌کند و برای ایجاد تغییر در زندگی برنامه‌ریزی می‌کند.

فرد سوم؛ انعطاف‌پذیری روان‌شناختی:

احساس ترس، نگرانی و ناامیدی خود را می‌پذیرد. به این افکار اجازه نمی‌دهد تمام زندگی او را کنترل کنند و با توجه به ارزش‌ها و اهدافش، مسیر تازه‌ای را انتخاب می‌کند.

نکته جالب این است که ممکن است یک فرد هر سه ویژگی را هم‌زمان داشته باشد. این مفاهیم رقیب یکدیگر نیستند، بلکه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

۶. ارتباط تاب‌آوری با انعطاف‌پذیری و سرسختی روان‌شناختی

این سه مفهوم در بسیاری از موقعیت‌های زندگی به یکدیگر کمک می‌کنند.

برای درک بهتر ارتباط آن‌ها می‌توان چنین تصویری ارائه کرد:

سرسختی روان‌شناختی

نگرش متعهدانه، احساس کنترل و پذیرش چالش

انعطاف‌پذیری روان‌شناختی

پذیرش تجربه‌های دشوار و انتخاب رفتار متناسب با ارزش‌ها

تاب‌ آوری

سازگاری مثبت و بازیابی توانایی عملکرد در شرایط دشوار

این نمودار یک مدل آموزشی برای فهم ارتباط مفاهیم است، نه یک رابطه علّی یا توالی قطعی علمی.

۷. چگونه هر سه ویژگی را در خود تقویت کنیم؟

برای تقویت این سه ظرفیت، می‌توان از تمرین‌های متفاوتی استفاده کرد.

مهارت مورد نظر تمرین پیشنهادی
تاب‌ آوری تمرین حل مسئله و استفاده از حمایت اجتماعی
سرسختی تقویت تعهد، احساس کنترل و نگاه چالش‌محور
انعطاف‌پذیری پذیرش هیجان‌ها، ذهن‌آگاهی و اقدام ارزش‌محور

تمرین عملی برای افزایش تاب‌آوری

هر زمان با یک مشکل مواجه شدید، سه سؤال از خودتان بپرسید:

۱. چه بخش‌هایی از این شرایط در کنترل من است؟

۲. برای سازگاری با این شرایط به چه منابع و حمایت‌هایی نیاز دارم؟

۳. با وجود احساسات ناخوشایند، چه اقدامی می‌توانم در جهت ارزش‌ها و اهدافم انجام دهم؟

این سه پرسش به‌ترتیب به تقویت نگرش کنترل‌محور، منابع تاب‌ آوری و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی کمک می‌کنند.

۸. پرسش‌های متداول درباره تاب‌ آوری، سرسختی و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی

۱. آیا تاب‌ آوری و سرسختی روان‌شناختی یکسان هستند؟

خیر. تاب‌ آوری بیشتر به فرایند سازگاری مثبت در برابر دشواری‌ها اشاره دارد، در حالی که سرسختی روان‌شناختی مجموعه‌ای از نگرش‌های شخصیتی شامل تعهد، کنترل و چالش‌پذیری است.

۲. انعطاف‌پذیری روان‌شناختی بهتر است یا تاب‌ آوری؟

هیچ‌کدام به‌طور مطلق برتر نیستند. تاب‌آوری به سازگاری با بحران کمک می‌کند و انعطاف‌پذیری امکان مواجهه سالم با افکار و احساسات دشوار را فراهم می‌کند. هر دو اهمیت دارند.

۳. آیا افراد سرسخت از نظر روانی احساسات منفی ندارند؟

خیر. سرسختی به معنای نداشتن ترس، اضطراب یا ناراحتی نیست. فرد سرسخت می‌تواند با وجود این احساسات، تعهد و جهت‌گیری خود را حفظ کند.

۴. آیا انعطاف‌پذیری روان‌شناختی به معنای کوتاه آمدن است؟

خیر. انعطاف‌پذیری به معنای تغییر رفتار متناسب با شرایط و حفظ ارزش‌های مهم زندگی است. گاهی انعطاف‌پذیری به معنای سازگاری و گاهی به معنای ایستادگی و تعیین مرزهای سالم است.

۵. کدام رویکرد روان‌درمانی به انعطاف‌پذیری روان‌شناختی توجه بیشتری دارد؟

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) یکی از مهم‌ترین رویکردهایی است که به‌طور مستقیم بر افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی تمرکز دارد.

۶. آیا می‌توان تاب‌ آوری را در کودکان تقویت کرد؟

بله. ایجاد دلبستگی ایمن، آموزش حل مسئله، تقویت استقلال، حمایت عاطفی و فراهم کردن فرصت تجربه چالش‌های متناسب با سن کودک، به رشد تاب‌آوری کمک می‌کند.

۹. نتیجه‌گیری: انسان مقاوم چه ویژگی‌هایی دارد؟

برای داشتن زندگی سالم و سازگارانه، انسان به مجموعه‌ای از ظرفیت‌های روان‌شناختی نیاز دارد.

  • با کمک تاب‌ آوری می‌توانیم پس از بحران‌ها دوباره تعادل خود را به دست آوریم.

  • با کمک سرسختی روان‌شناختی می‌توانیم در شرایط دشوار تعهد، هدفمندی و احساس کنترل خود را حفظ کنیم.

  • با کمک انعطاف‌پذیری روان‌شناختی می‌توانیم احساسات و افکار ناخوشایند را بپذیریم و متناسب با ارزش‌هایمان رفتار کنیم.

شاید بتوان تفاوت این سه مفهوم را در سه جمله خلاصه کرد:

تاب‌ آوری : وقتی زندگی مرا با بحران مواجه می‌کند، چگونه دوباره خودم را بازیابی کنم؟

سرسختی روان‌شناختی: چگونه در شرایط دشوار، تعهد و احساس کنترل خود را حفظ کنم؟

انعطاف‌پذیری روان‌شناختی: چگونه با وجود افکار و احساسات ناخوشایند، در مسیر ارزش‌های زندگی حرکت کنم؟

منابع علمی

  1. Kobasa, S. C. (1979). Stressful life events, personality, and health: An inquiry into hardiness.

  2. Maddi, S. R. (2002). The story of hardiness: Twenty years of theorizing, research, and practice.

  3. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change.

  4. Masten, A. S. (2001). Ordinary Magic: Resilience Processes in Development.

مطالب مرتبط