وسواس در کودکان و روش های درمان آن
وسواس در کودکان و روش های درمان آن
وسواس فکرى _ عملىOCD (Obsessive Compulsive Disorder) در کودکان به صورت تفکرات مزاحم و تکرار کلیشه وار رفتارهاى خاصى بروز مى کند که موجب برانگیختگى و نگرانى آنان مى شود. کودک وسواسى خود را از درون تحت فشار مى بیند؛ فشار براى انجام دادن کارها، براى رسیدن به هدف، براى پیشرفت و موفقیت.
او تصور مى کند که استرس ها و تنش هاى فکرى او از خارج بر وى تحمیل مى شوند، در حالى که نوع تفکر او عامل اصلى این فشارهاست. او همواره به خود مى گوید : «من باید…» بر طبق گزارش انجمن روانپزشکان آمریکا تقریباً از هر ۲۰۰ کودک و یا نوجوان، یک نفر دچار اختلال وسواس فکرى عملى است.
این اختلال به دلیل آن که توام با درد، ناراحتى و یا بیمارى جسمى خاصى نیست، معمولاً تا سنین نوجوانى و جوانى ناشناخته مى ماند. از زمانى که کودک به دوران نوجوانى پا مى گذارد و روابط دوستى و اجتماعى او گسترده تر مى شود، به دلیل داشتن چنین افکار و رفتارهایى از بودن در جمع دوستان و همسالانش احساس ناراحتى، فشار و استرس مى کند؛ زیرا نگران است که افکار و رفتارهاى وسواسى او از حد خارج شوند و نتواند خود را کنترل کند و همین امر موجب طردشدگى، انزوا و تنهایى او شود.
مشکل وسواس در کودک
بدیهى است تمامى کودکان و نوجوانان نگرانى ها، تردیدها و ایده هاى گوناگونى دارند که موجب حرکت، تلاش و انگیزه آنان براى یادگیرى، بازى، دستیابى و روابط اجتماعى شان مى شود. اما اگر این تصورات و افکار آنان مانع از زندگى عادى شان شود، براى آنها مشکل ساز خواهد شد و آنها را از داشتن یک زندگى سالم و طبیعى بازخواهد داشت.
براى مثال اغلب کودکان ۹ _ ۸ ساله عادت دارند که بر روى درز سنگفرش هاى پیاده رو ها راه بروند یا اسباب بازى ها شان را مدام چک کنند و یا مراسم خوابشان را همیشه طبق آئین خاصى انجام دهند.
چنین رفتارهایى که معمولاً در این گروه سنى کودکان رایج است، احتمالاً در بهترین شکل خود، نوعى بازى به حساب مى آید. اما زمانى که همین کارها بر زندگى کودک تسلط مى یابد و در عملکرد بهنجار او اخلال ایجاد مى کند، جاى نگرانى دارد. متاسفانه هر چه کودک و یا نوجوان بیشتر تحت تاثیر این افکار قرار گیرد، به تدریج در او قوى تر و پایدارتر مى شود تا حدى که موجب شرمسارى و درماندگى او و خانواده اش مى شود.
سبب شناسى وسواس در کودکان
روانشناسان و متخصصان علوم رفتارى تا کنون نتوانسته اند علت و زمان دقیق شروع این اختلال را شناسایى کنند، ولى همگى بر این نکته اذعان دارند که عوامل چندى اعم از: وراثت، روش هاى تربیتى والدین، ویژگى هاى خانوادگى، نابهنجارى کارکرد سیستم عصبى و آشفتگى هاى خلقى در بروز این اختلال در کودکان دخالت دارند.
اختلال وسواس فکرى و عملى اختلالى است همچون سایر بیمارى هاى عادى، تغذیه اى، خواب و جسمى که کودک هیچ کنترلى بر آن ندارد و والدین و اعضاى خانواده او باید به این نکته توجه کنند که بروز این گونه افکار و اعمال به هیچ عنوان تقصیر کودک نیست و کاملاً با افکار عادى کودک تفاوت دارد.
براى مثال کودکى که فکر باز بودن شیر گاز او را به ستوه آورده است، بارها و بارها با امتحان کردن شیر گاز سعى مى کند اضطراب و تشویش خود را کاهش دهد، و یا کودکى که نگران کثیف بودن دست هایش است، ممکن است چندین بار دست هاى خود را بشوید تا حدى که پوست دست هایش حساس و قرمز شوند، و یا کودکى که از درست بودن مشق ها و امتحانش شدیداً مضطرب است، ممکن است بارها و بارها آن را پاک کند و دوباره بنویسد.
• علائم و نشانگان اختلال وسواس فکرى _ عملى در کودکان
شناخت علائم و نشانگان این اختلال در اغلب کودکان وسواسى قدرى مشکل است؛ زیرا بچه ها قادرند خیلى ماهرانه افکار و رفتارهاى وسواس گونه خود را مخفى نگه دارند.
گاهى نیز والدین توانایى کشف افکار و اعمال وسواسى آنها را ندارند و گاهى نیز به گونه اى رفتارهاى کلیشه اى خود را اجرا مى کنند که اطرافیانشان تصور مى کنند، انجام این کارها جزء برنامه روزانه شان است.
رایج ترین افکار و رفتار وسواسى کودکان و نوجوانان
_ ترس از کثیفى.
_ نگرانی و ترس از ویروس ها و میکروب ها.
_ نیاز به همدردى، دلسوزى و رسیدگى.
_ توجه بیش از اندازه به سر و وضع خود.
_ اعتقاد به خوش یمن بودن اعداد، روزها، ساعات و….
_ داشتن افکار مذهبى منفى.
_ افکار پرخاشجویانه و تمایلات جنسى نامتعارف.
_ ترس شدید از داشتن بیمارى ها و یا صدمه دیدن یکى از اعضاى خانواده.
_ اشتغال شدید فکرى درباره کارهاى خانگى.
_ داشتن ایده ها و افکار مزاحم و ناخودآگاه.
• تشخیص اختلال وسواس فکرى _ عملى در کودکان و نوجوانان
کودکان و نوجوانانى که دچار اشتغالات ذهنى، خشکى رفتار، اجراى رفتارهاى آئینى و سخت گیرى هاى بیش از اندازه مى شوند، گاه چنان از اعمال و افکار خود مضطرب و پریشان مى شوند که تا آن کارها را انجام ندهند، آرام نمى گیرند.
در مواردى نیز سعى مى کنند این گونه افکار و رفتارهاى خود را طورى سرکوب کنند و یا عادى جلوه دهند که دیگران را نسبت به خود حساس ننمایند؛ و در موارد دیگرى که قادر به کنترل رفتارهایشان نیستند
از والدین و سایر اعضاى خانواده شان مى خواهند که آنان را در انجام آئین ها و مراسم افراطى وسواسى شان همراهى کنند. براى مثال ممکن است کودکى که خودش وسواس مسواک زدن دارد، از مادرش نیز بخواهد که او نیز چندین بار دندان هایش را مسواک بزند
والدین وسواس کودکان را چطور تشخیص دهند؟
به طور کلى علائمى که والدین باید نسبت به بروز آنها حساس و هوشیار باشند تا این اختلال را در کودک شان زود تشخیص دهند، عبارتند از:
– مجروح شدن و ترک خوردن پوست دست کودک بر اثر شستن مکرر دست ها.
– مصرف بیش از اندازه صابون، دستمال کاغذى، نوار توالت و…
– افت تحصیلى ناگهانى و پایین آمدن یک باره نمرات امتحانات مدرسه.
– طول کشیدن بیش از اندازه مشق نوشتن.
– سوراخ شدن و تکه تکه شدن پاک کن ضمن مشق نوشتن و امتحان دادن.
– تعریف کردن مکرر و یک نواخت درس هاى روزانه با استفاده از جملات مکرر.
– لباس عوض کردن بیش از اندازه.
– داشتن مراسمى طولانى براى خوابیدن.
– نگرانى براى سلامتى اعضاى خانواده.
– اصرار بر دادن آزمایش هاى گوناگون پزشکى، براى اطلاع از سلامتى خود و اعضاى خانواده.
روانشناس یا روانپزشک چطور وسواس را تشخیص میدهد؟
همچنین نکاتى که پزشک، روانشناس و یا متخصص علوم رفتارى حین مصاحبه تشخیصى از کودک و اعضاى خانواده اش درباره آنها پرس و جو مى کند، عبارتند از:
۱ _ آیا افکار، اندیشه ها، تصورات، احساسات و موضوعاتى موجب نگرانى، آزار و تشویش تو مى شوند؟
۲ _ آیا مرتب در حال چک کردن وسایل و کارهایت هستى؟
۳ _ آیا بیش از سایر دوستان و همکلاسى هایت دست مى شویى؟
۴ _ آیا مدام در حال شمردن اعداد و یا انجام دادن کارها بر طبق تعداد و شمارش خاصى هستى؟ براى مثال ۵ بار دست شستن، ۱۰ بار بازدید از شیر گاز، ۸ بار چک کردن قفل در و….
۵ _ آیا کلکسیون ها و مجموعه هاى زیادى جمع مى کنى؟
۶ _ آیا هر چیزى باید سر جاى خودش باشد؟
۷ _ آیا قبل از این که به رختخواب بروى، مجبور به انجام یک سرى آیین ها و مراسم گوناگون هستى؟
از آن جایى که ممکن است هر کودکى به راحتى پاسخ این پرسش ها را «آرى» بدهد و منجر به تشخیص اشتباه پزشک شود، باید این سئوالات را از والدین و یا اعضاى نزدیک خانواده کودک نیز پرسید و از سابقه بیمارى هاى روانى از جمله اختلالات کلامى و یا حرکتى اطلاع حاصل نمود.
معمولاً اختلال وسواس زمینه ژنتیکى دارد و کودکانى که یکى از اعضاى خانواده شان دچار چنین اختلالاتى باشد، احتمال ابتلاى به وسواس فکری_ عملى بیشتر است.
نشانگان اختلال وسواس به ندرت به یک باره شروع مى شوند. سایر اختلالاتى که معمولاً همراه با اختلال وسواس فکرى _ عملى پدید مى آیند، عبارتند از:
اختلالات اضطرابى، افسردگى، اختلالات مربوط به کمبود توجه، بیش فعالى، اختلالات مربوط به یادگیرى، اختلالات رفتارى (مثل ناخن جویدن، تیک هاى عصبى، خارش پوست).
روشهای درمان اختلال وسواس فکری عملی در کودکان و نوجوانان
اختلال وسواس فکری عملی (OCD) یکی از اختلالات روانشناختی است که ممکن است در دوران کودکی و نوجوانی آغاز شود. این اختلال با افکار مزاحم، تکرارشونده و ناخواسته (وسواس فکری) و رفتارها یا اعمال ذهنی تکراری (وسواس عملی) همراه است. این نشانهها میتوانند زمان زیادی از کودک بگیرند و بر تحصیل، روابط خانوادگی، بازی و فعالیتهای روزمره او تأثیر بگذارند.
خوشبختانه، روشهای درمانی مؤثری برای کنترل و کاهش نشانههای وسواس در کودکان و نوجوانان وجود دارد. درمان شناختی رفتاری، بهویژه روش مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP)، از مؤثرترین روشهای درمان این اختلال محسوب میشود. در برخی موارد نیز روانپزشک کودک و نوجوان دارودرمانی را در کنار روان درمانی توصیه میکند.
درمان شناختی رفتاری وسواس در کودکان و نوجوانان
درمان شناختی رفتاری (CBT) یکی از روشهای اصلی درمان اختلال وسواس فکری عملی در کودکان و نوجوانان است. این روش به کودک کمک میکند افکار وسواسی خود را بهتر بشناسد و یاد بگیرد بدون انجام رفتارهای تکراری، با اضطراب ناشی از این افکار کنار بیاید.
درمانگر ابتدا از کودک میخواهد درباره افکار مزاحم، نگرانیها و رفتارهای تکراری خود توضیح دهد. سپس به کمک کودک، موقعیتهایی را که موجب بروز وسواس میشوند شناسایی میکند.
برای مثال، ممکن است کودکی تصور کند دستهایش همیشه آلوده هستند و برای کاهش اضطراب، آنها را بارها بشوید. در این شرایط، درمانگر به کودک کمک میکند ارتباط میان فکر وسواسی، اضطراب و رفتار تکراری را درک کند.
هدف درمان این نیست که کودک را بهزور از انجام رفتارهای وسواسی بازداریم؛ بلکه او بهتدریج یاد میگیرد اضطراب خود را تحمل کند و بدون انجام رفتار وسواسی به فعالیتهای روزمره ادامه دهد.
روش مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP)
مواجهه و جلوگیری از پاسخ (Exposure and Response Prevention) یکی از مؤثرترین روشهای درمان وسواس فکری عملی است. در این روش، کودک با موقعیتهایی که اضطراب و افکار وسواسی او را فعال میکنند، بهتدریج و با برنامهریزی درمانگر روبهرو میشود.
در مرحله بعد، به او کمک میشود از انجام رفتار وسواسی یا آیین تکراری خودداری کند.
برای مثال، اگر کودک به دلیل ترس از آلودگی مرتب دستهایش را میشوید، درمانگر ممکن است با توجه به شرایط کودک، تمرینهایی تدریجی برای کاهش شستوشوی مکرر طراحی کند.
در این تمرینها، کودک یاد میگیرد پس از لمس یک وسیله معمولی و بیخطر، بدون شستوشوی وسواسی دستهایش به بازی یا فعالیت خود ادامه دهد. البته رعایت بهداشت معمول همچنان ضروری است.
این تمرینها باید متناسب با سن، شدت نشانهها و توانایی کودک طراحی شوند و با رضایت و همکاری او انجام بگیرند. مواجهه اجباری یا ایجاد اضطراب شدید میتواند نتیجه نامطلوبی داشته باشد.
نقش شناختدرمانی در درمان وسواس کودکان
بخش دیگری از درمان شناختی رفتاری به اصلاح برداشتها و باورهای وسواسی کودک مربوط میشود.
برخی کودکان مسئولیت بیش از اندازهای برای جلوگیری از اتفاقات بد احساس میکنند. بعضی دیگر تصور میکنند داشتن یک فکر ناخوشایند به معنای وقوع آن اتفاق است.
درمانگر به کودک کمک میکند این باورها را بررسی کند و میان فکر، احساس و واقعیت تفاوت بگذارد.
برای مثال، اگر کودکی تصور کند لمس یک وسیله معمولی باعث بیمار شدن او میشود، درمانگر به او کمک میکند شواهد این باور را بررسی کند و برداشت واقعبینانهتری داشته باشد.
هدف شناختدرمانی این است که کودک بهجای پیروی از افکار وسواسی، بتواند با انعطاف بیشتری فکر کند و تصمیم بگیرد.
نقش خانواده در درمان وسواس فکری عملی کودکان
همکاری والدین یکی از عوامل مهم موفقیت درمان وسواس در کودکان و نوجوانان است. کودکان برای اجرای تمرینهای درمانی و مقابله با اضطراب به حمایت و همراهی خانواده نیاز دارند.
گاهی والدین بدون آنکه متوجه باشند، در رفتارهای وسواسی کودک مشارکت میکنند. برای مثال:
- به پرسشهای تکراری کودک درباره تمیز بودن وسایل بارها پاسخ میدهند.
- برای کاهش اضطراب کودک، وسایل را چندین بار تمیز میکنند.
- برنامههای خانوادگی را مطابق رفتارهای وسواسی کودک تغییر میدهند.
- در انجام آیینهای وسواسی به کودک کمک میکنند.
این رفتارها ممکن است در کوتاهمدت اضطراب کودک را کاهش دهند، اما در بلندمدت به تداوم وسواس کمک کنند.
درمانگر به والدین آموزش میدهد چگونه ضمن حفظ حمایت عاطفی، مشارکت خود را در رفتارهای وسواسی کودک بهتدریج کاهش دهند.
چگونه والدین میتوانند به کودک وسواسی کمک کنند؟
۱. کودک را سرزنش نکنید
کودک مبتلا به وسواس معمولاً از افکار و رفتارهای خود احساس ناراحتی میکند. سرزنش، تهدید یا تمسخر او نهتنها کمکی به درمان نمیکند، بلکه ممکن است اضطرابش را افزایش دهد.
۲. درباره اختلال وسواس اطلاعات کسب کنید
والدین باید بدانند وسواس صرفاً یک عادت بد یا لجبازی نیست. آگاهی از ماهیت این اختلال به آنها کمک میکند واکنش مناسبتری به رفتارهای کودک نشان دهند.
۳. پیشرفتهای کوچک را تشویق کنید
درمان وسواس معمولاً تدریجی است. اگر کودک بتواند حتی برای مدت کوتاهی در برابر انجام یک رفتار وسواسی مقاومت کند، والدین میتوانند تلاش او را تشویق کنند.
۴. در تمرینهای درمانی همکاری کنید
والدین باید با راهنمایی درمانگر، در اجرای تمرینهای خانگی مشارکت داشته باشند. البته نباید کودک را مجبور کنند بهتنهایی با موقعیتهای اضطرابآور روبهرو شود.
۵. فضای آرامی در خانه ایجاد کنید
تنشهای خانوادگی و برخوردهای پرخاشگرانه میتوانند شرایط کودک را دشوارتر کنند. ایجاد محیطی امن، آرام و حمایتگر به کودک کمک میکند تمرینهای درمانی را بهتر دنبال کند.
دارودرمانی اختلال وسواس در کودکان و نوجوانان
در برخی موارد، بهویژه زمانی که نشانههای وسواس شدید هستند یا عملکرد تحصیلی و خانوادگی کودک را بهشدت مختل کردهاند، روانپزشک کودک و نوجوان ممکن است دارودرمانی را توصیه کند.
داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) از جمله داروهایی هستند که در درمان وسواس مورد استفاده قرار میگیرند.
انتخاب دارو، تعیین مقدار مصرف و بررسی عوارض احتمالی باید فقط توسط روانپزشک انجام شود. والدین نباید بدون نظر پزشک مصرف دارو را شروع، قطع یا تغییر دهند.
درمان شناختی رفتاری و دارودرمانی ممکن است بهتنهایی یا در کنار یکدیگر به کار روند. انتخاب روش مناسب به شدت نشانهها، سن کودک، شرایط خانوادگی و نظر متخصص بستگی دارد.
چه زمانی باید برای درمان وسواس کودک به روانشناس مراجعه کرد؟
اگر افکار و رفتارهای تکراری کودک زمان زیادی از روز او را میگیرند یا در تحصیل، بازی، روابط اجتماعی و زندگی خانوادگی اختلال ایجاد میکنند، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
برخی نشانههای هشداردهنده عبارتاند از:
- شستوشوی مکرر دستها و بدن
- بررسی چندباره درها، وسایل و تکالیف
- نیاز شدید به نظم و ترتیب خاص
- تکرار مداوم پرسشها برای اطمینان خاطر
- ترس شدید از آلودگی یا بیمار شدن
- افکار مزاحم و ناخواسته
- صرف زمان زیاد برای انجام رفتارهای تکراری
تشخیص وسواس باید توسط متخصص سلامت روان و بر اساس ارزیابی دقیق انجام شود. هر رفتار تکراری در کودکان به معنای ابتلا به اختلال وسواس نیست.
جمعبندی
درمان وسواس فکری عملی در کودکان و نوجوانان با استفاده از روشهای علمی مانند درمان شناختی رفتاری و مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) امکانپذیر است. در برخی موارد نیز دارودرمانی با نظر روانپزشک به برنامه درمانی اضافه میشود.
نقش والدین در این مسیر بسیار مهم است. حمایت عاطفی، پرهیز از سرزنش، همکاری با درمانگر و کاهش مشارکت در رفتارهای وسواسی میتوانند به روند بهبود کودک کمک کنند.
هرچه اختلال زودتر شناسایی و درمان مناسب آغاز شود، فرصت بیشتری برای کاهش نشانهها و بهبود عملکرد تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی کودک فراهم خواهد شد.
پرسشنامه وسواس فکری عملی فوا
وسواس اختلال وسواس و اجبار (OCD) چیست؟
کارگاه آموزشی درمان وسواس
پرسشهای متداول
آیا وسواس در کودکان قابل درمان است؟
بله. با استفاده از درمان شناختی رفتاری، بهویژه روش ERP و در صورت نیاز دارودرمانی، میتوان نشانههای وسواس را به میزان قابل توجهی کاهش داد.
بهترین روش درمان وسواس در کودکان چیست؟
درمان شناختی رفتاری همراه با مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) از مؤثرترین روشهای درمان وسواس در کودکان و نوجوانان است.
آیا والدین باید در درمان وسواس کودک مشارکت کنند؟
بله. آموزش والدین و همکاری آنها با درمانگر به کاهش رفتارهای وسواسی و اجرای بهتر تمرینهای درمانی کمک میکند.
آیا وسواس کودکان با دارو درمان میشود؟
در برخی موارد داروهای ضدوسواس با تجویز روانپزشک استفاده میشوند. شدت اختلال و شرایط کودک در انتخاب روش درمان اهمیت دارد.
آیا رفتارهای تکراری کودکان همیشه نشانه وسواس هستند؟
خیر. برخی رفتارهای تکراری بخشی از رشد طبیعی کودک هستند. تشخیص اختلال وسواس به بررسی شدت، تداوم و تأثیر این رفتارها بر زندگی کودک نیاز دارد.





